इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रव्यचसं गिरः ।
रथीतमं रथीनां वाजानां सत्पतिं पतिम् ॥ २ ॥

ഇന്ദ്രം വിശ്വാ അവീവൃധന്ത് സമുദ്രവ്യചസം ഗിരഃ ।
രഥീതമം രഥീനാം വാജാനാം സത്പതിം പതിം ॥ 1 ॥

പദാർത്ഥം:

इन्द्रम् (ഇന്ദ്രം) ഇന്ദ്രനെ; ശക്തിയുടെ അധിപതിയെ; പരമ ഐശ്വര്യമുള്ള ഈശ്വരനെ. ഇവിടെ ‘इन्द्रम्’ (ഇന്ദ്രം) എന്നത് ഒരു ദേവനാമം മാത്രമല്ല. സകല ശക്തികളുടെയും മൂലമായും, ജീവികളുടെ സുഹൃത്തായും, മനുഷ്യനെ വിജയപഥത്തിലൂടെ നയിക്കുന്നവനായും നിലകൊള്ളുന്ന പരമതത്ത്വത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദവും അനുഗ്രഹവും നേടിയാൽ അവന്റെ ശക്തിയും ആത്മവിശ്വാസവും പലമടങ്ങ് വർധിക്കും എന്നതാണ് ഈ പദം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നത്.

विश्वाः (വിശ്വാഃ) എല്ലാം, സർവവും, സകലവും. ഈ പദം ഈശ്വരന്റെ മഹിമ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഗത്താൽ മാത്രമല്ല, എല്ലാറ്റിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലോകത്തിലെ സകല ജ്ഞാനവചനങ്ങളും, സദ്ഗുണങ്ങളും, ജീവികളുടെ ഉന്നതമായ ബോധങ്ങളും ഈശ്വരനെയേ സ്തുതിക്കുന്നു.

अवीवृधन्त् (അവീവൃധന്ത്) വളർത്തി, വർധിപ്പിച്ചു, സ്തുതിയിലൂടെ ഉയർത്തി. ഇവിടെ വേദവാണികളും ഭക്തരുടെ സ്തുതികളും ഈശ്വരന്റെ മഹിമയെ പ്രകടമാക്കുന്നു എന്നതാണ് ആശയം. ഈശ്വരൻ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്തുതിയാൽ വളരുന്നവനല്ല; എന്നാൽ അവന്റെ മഹത്വം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്തുതിക്കുമ്പോൾ ആ മഹിമ മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ കൂടുതൽ കൂടുതൽ പ്രകടമാകുന്നു.

समुद्रव्यचसम् (സമുദ്രവ്യചസം) സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ വ്യാപ്തിയുള്ളവൻ; അതിരുകളില്ലാത്ത വിസ്തൃതിയുള്ളവൻ. ‘समुद्र’ (സമുദ്ര) എന്നത് കടൽ; ‘व्यचसम्’ (വ്യചസം) എന്നത് വ്യാപ്തി അല്ലെങ്കിൽ വിശാലത. ഈശ്വരന്റെ ജ്ഞാനവും അനുഗ്രഹവും സമുദ്രംപോലെ അതിരുകളില്ലാത്തവയാണ്. അവന്റെ ശക്തി എല്ലാറ്റിനെയും ആവരണം ചെയ്ത് നിലകൊള്ളുന്നു. അവന്റെ സൗഹൃദത്തിൽ കഴിയുന്നവന് കുറവും ഭയവും പരിധിയും ഇല്ല എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ആശയം.

गिरः (ഗിരഃ) വചനങ്ങൾ, സ്തുതികൾ, വേദവാണികൾ. ഇവിടെ ‘गिरः’ (ഗിരഃ) എന്നത് ഈശ്വരനെ സ്തുതിക്കുന്ന വേദവചനങ്ങളെയും ഭക്തിനിറഞ്ഞ സ്തുതികളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സമയങ്ങളിലും ഈശ്വരനെ സ്മരിച്ച് സ്തുതിക്കുന്ന ജീവിതമാണ് ഉന്നതമായ ജീവിതം എന്ന് ഈ പദം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

रथीतमम् (രഥീതമം) രഥസാരഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; നയിക്കുന്നതിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതനായവൻ. രഥം ജീവിതയാത്രയുടെ പ്രതീകമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യജീവിതമെന്ന രഥത്തെ ശരിയായ ദിശയിൽ നയിക്കുന്ന ഉന്നതനായ സാരഥി ഈശ്വരനാണ്. അവന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്താൽ മനുഷ്യൻ ആശയക്കുഴപ്പമില്ലാതെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നു.

रथीनाम् (രഥീനാം) രഥമുള്ളവരുടെ; യാത്രക്കാരുടെ; പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരുടെ. ഇവിടെ ‘रथीनाम्’ (രഥീനാം) എന്നത് ജീവിതസമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന മനുഷ്യരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലോകജീവിതം ഒരു ചലനമാണ്; ആ ചലനത്തിൽ മനുഷ്യൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, ഈശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മുന്നേറുന്ന യാത്രികനാണ് എന്നതാണ് ഈ പദത്തിന്റെ ആശയം.

वाजानाम् (വാജാനാം) അന്നങ്ങളുടെ; ശക്തികളുടെ; സമ്പത്തുകളുടെ. ‘वाज’ (വാജ) എന്നത് ആഹാരം, ശക്തി, സമൃദ്ധി എന്നിവയെല്ലാം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജീവന് ആവശ്യമായ ശക്തിയും ജീവിതോപാധികളും ഈശ്വരനിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ശരീരബലം, മനോബലം, ജ്ഞാനം, സമ്പത്ത് എന്നിവയെല്ലാം അവന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

सत्पतिम् (സത്പതിം) നന്മയുടെ അധിപൻ; യഥാർത്ഥ നേതാവ്. ഈ പദം ഈശ്വരനെ ധർമ്മത്തിന്റെ ആധാരമായി കാണിക്കുന്നു. സദാചാരം, നീതി, സത്യം എന്നിവ നിലനിർത്തുന്ന നേതാവ് ഈശ്വരനാണ്. അവന്റെ സൗഹൃദത്തിൽ കഴിയുന്നവൻ തെറ്റായ പാതയിലേക്ക് പോകാതെ നന്മയിലേക്കാണ് നയിക്കപ്പെടുന്നത്.

पतिम् (പതിം) അധിപൻ; ഈശ്വരൻ; സംരക്ഷകൻ. ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ സമാപനപദമായ ‘पतिम्’ (പതിം) ഈശ്വരന്റെ പരിപാലകസ്വഭാവത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവൻ വെറും ശക്തിയുടെ ആധാരം മാത്രമല്ല; ജീവികളെ സംരക്ഷിക്കുകയും നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കരുണാമയനായ ഈശ്വരനുമാണ്. അവന്റെ ശരണിൽ കഴിയുന്നവന് പരാജയമോ ഭയമോ ഇല്ല.

വ്യാഖ്യാനം:

ഈ മന്ത്രം ഈശ്വരന്റെ അതിരുകളില്ലാത്ത ശക്തിയെയും മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ അവന്റെ സൗഹൃദത്തിന്റെയും അനുഗ്രഹത്തിന്റെയും ആവശ്യകതയെയും ആഴത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. “इन्द्रम्” (ഇന്ദ്രം) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈശ്വരൻ വെറും ദേവനാമമല്ലാതെ, സകല ശക്തികളുടെയും മൂലമായും ജീവികളുടെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തായും നിലകൊള്ളുന്നവനാണെന്ന് മന്ത്രം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ ജീവിതത്തിലെ വെല്ലുവിളികളെ ഒറ്റയ്ക്ക് നേരിടുമ്പോൾ അവന്റെ കഴിവുകൾ പരിമിതമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദവും അനുഗ്രഹവും അവനോടൊപ്പം ചേരുമ്പോൾ അവന്റെ മനോബലം, ആത്മവിശ്വാസം, പ്രവർത്തനശേഷി എന്നിവ പലമടങ്ങ് വർധിക്കുന്നു. ഒരു സാധാരണ സുഹൃത്തിന്റെ പിന്തുണകൊണ്ട് പോലും മനുഷ്യന്റെ ശക്തി വർധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, സകല ശക്തികളുടെയും അധിപനായ ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദത്തിൽ കഴിയുന്ന മനുഷ്യന് എന്ത് കുറവും ഭയവും ശേഷിക്കുകയില്ല എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനബോധം.

“विश्वाः” (വിശ്വാഃ), “अवीवृधन्त्” (അവീവൃധന്ത്) എന്നീ പദങ്ങൾ ഈശ്വരന്റെ മഹിമ എല്ലാറ്റിനാലും സ്തുതിക്കപ്പെട്ട് പ്രകടമാകുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ലോകത്തിലെ ഉന്നതമായ ജ്ഞാനവചനങ്ങളും, സദ്ഭാവങ്ങളും, വേദമന്ത്രങ്ങളും, ഭക്തരുടെ സ്തുതികളും എല്ലാം ഈശ്വരനിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. ഈശ്വരൻ മനുഷ്യരുടെ പ്രശംസയാൽ ഉയരുന്നവനല്ല; എന്നാൽ അവന്റെ മഹിമ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഭക്തിയോടെ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ ആ ദൈവമഹിമ മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ കൂടുതൽ കൂടുതൽ പ്രകാശമായി പ്രകടമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്തുതി ഈശ്വരനോടുള്ള കടമ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അന്തരംഗത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ആത്മീയസാധന കൂടിയാണ്.

“समुद्रव्यचसम्” (സമുദ്രവ്യചസം) എന്ന പദം ഈശ്വരന്റെ വിശാലതയെ അത്യന്തം മനോഹരമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സമുദ്രംപോലെ അതിരുകളില്ലാത്ത വ്യാപ്തിയും ആഴവും ഉള്ളവനാണ് ഈശ്വരൻ. അവന്റെ ജ്ഞാനവും അനുഗ്രഹവും ശക്തിയും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചുനിൽക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള അതിരുകളില്ലാത്ത ദൈവികാവസ്ഥയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ മനുഷ്യനിൽ കുറവെന്ന ബോധവും ഭയവും ഇല്ലാതാകുന്നു. കാരണം, അവൻ തന്നെ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയായി കാണാതെ, വിശാലമായ ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിനുള്ളിൽ ജീവിക്കുന്നവനായി അനുഭവിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

“गिरः” (ഗിരഃ) എന്ന പദം വേദവാണികൾക്കും ദൈവസ്തുതികൾക്കും മനുഷ്യജീവിതത്തിലുള്ള പ്രധാന പങ്കിനെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും മാത്രമല്ല, ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഈശ്വരനെ സ്മരിക്കുകയും സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനോഭാവമാണ് യഥാർത്ഥ സ്തുതി എന്ന് മന്ത്രം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഈശ്വരനെ അഭിമുഖീകരിച്ചുള്ള സ്മരണയും കൃതജ്ഞതയും മനുഷ്യജീവിതത്തെ വിശുദ്ധമായ ആരാധനയാക്കി മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളും ചിന്തകളും അധ്വാനവും ദൈവസ്മരണയുമായി ചേരുമ്പോൾ ജീവിതം മുഴുവൻ ഒരു സ്തോത്രമായി മാറുന്നു.

“रथीतमम्” (രഥീതമം), “रथीनाम्” (രഥീനാം) എന്നീ പദങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തെ ഒരു രഥയാത്രയായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നു. ലോകജീവിതം തുടർച്ചയായി മുന്നോട്ട് പോകുന്ന ഒരു യാത്രയാണ്; അതിൽ മനുഷ്യൻ അനേകം വെല്ലുവിളികളും ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളും നേരിടുന്നു. ഈ യാത്രയിൽ ശരിയായ ദിശ കാണിക്കുന്ന സാരഥി ഈശ്വരനാണ്. ജീവിതമെന്ന രഥത്തെ സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നയിക്കുന്ന ഉന്നതനായ മാർഗ്ഗദർശിയാണ് അവൻ. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ശക്തിയാൽ എല്ലാം നേടുന്നവനല്ല; ഈശ്വരന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്താൽ മുന്നേറുന്ന യാത്രികനാണ് എന്നതാണ് ഇവിടെ ഊന്നിപ്പറയുന്നത്.

“वाजानाम्” (വാജാനാം) എന്ന പദം ആഹാരം, ശക്തി, സമൃദ്ധി, ജീവിതോപാധി എന്നിവയുടെ ഉറവിടമായി ഈശ്വരനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശരീരബലം, മനോബലം, ജ്ഞാനശക്തി, സമ്പത്ത്, അധ്വാനശേഷി എന്നിവയെല്ലാം ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. മനുഷ്യൻ നേടുന്ന ഓരോ സമ്പത്തും അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ അഹങ്കാരത്തിനുള്ള കാര്യമല്ല; ഈശ്വരൻ നൽകിയ അനുഗ്രഹത്തിന്റെ ഫലമാണ് എന്ന് ഈ പദം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

“सत्पतिम्” (സത്പതിം), “पतिम्” (പതിം) എന്നീ പദങ്ങൾ മന്ത്രത്തിന്റെ അന്തിമവും ഉന്നതവുമായ ആശയം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ശക്തിയുടെ അധിപൻ മാത്രമല്ല; ധർമ്മത്തിന്റെ നേതാവും ജീവികളുടെ കരുണാമയനായ സംരക്ഷകനുമാണ്. സത്യം, നീതി, സദാചാരം എന്നിവയുടെ ആധാരമായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. അവന്റെ സൗഹൃദത്തിലും ശരണിലും കഴിയുന്നവൻ തെറ്റായ പാതയിലേക്ക് പോകാതെ നന്മയുടെ വഴിയിലാണ് നയിക്കപ്പെടുന്നത്. കൂടാതെ ഈശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മനുഷ്യൻ വിജയം കൈവരിക്കുന്നു; ഈശ്വരൻ ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടുന്നവനല്ലാത്തതിനാൽ, അവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവനെ പരാജയം പൂർണ്ണമായി തകർക്കുകയില്ല. അവന്റെ ശ്രമങ്ങളും വിജയങ്ങളും ദൈവികശക്തിയുമായി ചേർന്ന് നിലകൊള്ളുന്നു.

അതിനാൽ ഈ മന്ത്രം പൂർണ്ണമായി പറയുന്നത് ഇതാണ്: ലോകത്തിലെ സകല വചനങ്ങളാലും സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന, സമുദ്രംപോലെ അതിരുകളില്ലാത്ത ശക്തിയും അനുഗ്രഹവും ഉള്ള ഈശ്വരൻ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തും ശ്രേഷ്ഠനായ മാർഗ്ഗദർശിയും സകല സമ്പത്തുകളുടെയും ഉറവിടവും ധർമ്മത്തിന്റെ സംരക്ഷകനുമാണ്. മനുഷ്യൻ രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും മാത്രമല്ല, ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഈശ്വരനെ സ്തുതിക്കുകയും അവന്റെ സൗഹൃദത്തിലും ശരണിലും ഉറച്ചുനിൽക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അവന്റെ ജീവിതം ഭയരഹിതവും അനുഗ്രഹപൂർണ്ണവും വിജയസമ്പന്നവുമാകുന്നു. ഇതാണ് ഈ മന്ത്രം നൽകുന്ന ആഴത്തിലുള്ള വേദോപദേശം.

ഉപസംഹാരം:

ഈ മന്ത്രം ഈശ്വരൻ സകല ശക്തികളുടെയും ഉറവിടവും, അതിരുകളില്ലാത്ത അനുഗ്രഹവും ജ്ഞാനവും ഉള്ള പരമതത്ത്വവും, ജീവികളുടെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തും സംരക്ഷകനുമാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. വേദവാണികളും ഭക്തിനിറഞ്ഞ സ്തുതികളും അവന്റെ മഹിമയെ പ്രകടമാക്കുന്നു; ആ സ്തുതി മനുഷ്യന്റെ അന്തരംഗത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ദൈവസാന്നിധ്യം വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ആത്മീയസാധനയുമാകുന്നു. സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ ദൈവാനുഗ്രഹത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ മനുഷ്യൻ ഭയം, കുറവെന്ന ബോധം, ഏകാന്തത എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. ജീവിതമെന്ന രഥയാത്രയിൽ ഈശ്വരനാണ് ഉത്തമനായ സാരഥിയും മാർഗ്ഗദർശിയും; അവന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മനുഷ്യൻ ശരിയായ പാതയിൽ നയിക്കപ്പെടുകയും തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വിജയം നേടുകയും ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ ശരീരബലം, മനോബലം, ജ്ഞാനം, സമ്പത്ത്, ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സമൃദ്ധികളും ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണെന്നും മന്ത്രം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ ദൈവസ്മരണയും സ്തുതിയും നിറഞ്ഞതാക്കി, ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദത്തിലും ശരണിലും ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ, ഭയമില്ലാതെ, കുറവില്ലാതെ, ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തിൽ വിജയത്തോടെയും ആത്മീയപൂർണ്ണതയോടെയും ജീവിക്കാൻ കഴിയും എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സാരം.