മായ (മായാ)

ലോകത്തെ നാം മായ എന്ന് പറയുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ ഇത്രയും കാര്യങ്ങൾ നമ്മുടെ കണ്ണ് മുമ്പിൽ വ്യക്തമായി നടക്കുമ്പോൾ അതിനെ എങ്ങനെ മായ എന്ന് പറയാൻ കഴിയും? എന്ന സംശയം സ്വാഭാവികമായി ഉയരും. വേദാന്തം, ബൗദ്ധമതം പറയുന്നതുപോലെ “എല്ലാം മായയാണ്; യാഥാർത്ഥ്യമായി ഒന്നും ഇല്ല” എന്ന് പറയുന്നില്ല. മറിച്ച്, “ഈ പ്രപഞ്ചമൊക്കെയും മായയാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ ആധാരമായി ബ്രഹ്മം എന്ന പരമസത്യം നിലകൊള്ളുന്നു” എന്നാണ് വേദാന്തം ഉപദേശിക്കുന്നത്.

മായ എന്നത് മരുഭൂമിയിലെ കാനൽവെള്ളം (മരീചിക) പോലെയാണ്. കാനൽവെള്ളം കണ്ണിന് വ്യക്തമായി കാണാം. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവിടെ വെള്ളമില്ല. അത് യഥാർത്ഥ വെള്ളമല്ലെന്ന് അറിയുന്നവർക്കുപോലും കാനൽവെള്ളം കാണപ്പെടാതാകുന്നില്ല; അത് കാണപ്പെട്ടുകൊണ്ടേയിരിക്കും. അതുപോലെ തന്നെയാണ്, ലോകം മായയാണെന്ന് സാക്ഷാത്കരിച്ച ജ്ഞാനികൾക്കും ലോകം അനുഭവത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്.

ലോകം പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാത്ത ഒരു വസ്തുവല്ല. ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നതുവരെ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യക്ഷതയാണ് അത്. സ്വപ്നം കാണുന്നിടത്തോളം സ്വപ്നം യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു തോന്നുകയും, ഉണർന്നശേഷം അത് ഇല്ലാതാകുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, നാം അജ്ഞാനനിദ്രയിൽ കഴിയുന്നിടത്തോളം ലോകം യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ജ്ഞാനരൂപമായ ഉണർവ് ലഭിക്കുന്നതോടെ ആ അനുഭവം ലയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പൂർണ്ണമായ അസത്യമല്ലാത്തതും, പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു പിന്നീട് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുമായ ഈ ലോകത്തെ പ്രാതിഭാസിക സത്യം (Prātibhāsika Satyam) എന്നു പറയുന്നു. പ്രാതിഭാസിക സത്യം എന്നത് പ്രത്യക്ഷമായി തോന്നി പിന്നീട് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്ന ഒരു പ്രതിഭാസം എന്നർത്ഥമാണ്. ഇത് ഒരിക്കലും ഇല്ലാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നില്ല; പക്ഷേ ഒരു കാലത്തേക്ക് യഥാർത്ഥംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നതാണ്. പ്രാതിഭാസിക സത്യം എന്നത് വേദാന്തത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു സാങ്കേതിക പദമാണ്.

മായയെ സത് എന്നും അസത് എന്നും നിർവചിക്കാനാവില്ല. അത് സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്ന മൂന്ന് ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്. അത് ജ്ഞാനത്തിന് വിരുദ്ധമായി നിലകൊള്ളുന്നു. മായയെ അജ്ഞാനം എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഈ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നത്. (ഈ അജ്ഞാനം തന്നെയാണ് ജഡപ്രകൃതി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നത്.) അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച ആകാശം മുതൽ ഭൂമി വരെയുള്ള എല്ലാ ജഡവസ്തുക്കളും അവസ്തു ആകുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതും, അവയവങ്ങളുള്ളതും, മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയവുമായ എല്ലാം നശ്വരമാണ്. അതിനാൽ അവയെല്ലാം അവസ്തു തന്നെയാണ്. ബ്രഹ്മത്തെ ഒഴികെ മറ്റെല്ലാം — ബ്രഹ്മലോകം വരെ ഉൾപ്പെടെയുള്ള എല്ലാ ലോകങ്ങളും — ഈ സ്വഭാവമുള്ളതിനാൽ അവസ്തു തന്നെയാണ്.

ഈ മായയ്ക്ക് രണ്ട് ശക്തികളുണ്ട്. അവയാണ് ആവരണശക്തിയും വിക്ഷേപശക്തിയും. ആത്മാവിന്റെ സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നതാണ് ആവരണശക്തി. ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ലോകത്തെ പ്രത്യക്ഷമാക്കി, ലോകം വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നവിധം പ്രകടമാക്കുന്നതാണ് വിക്ഷേപശക്തി.

ബ്രഹ്മം (ആത്മാവ്) അനന്തമാണ്. അത് സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപവും, പൂർണ്ണവും, അപരിമിതവുമാണ്. എന്നാൽ മായ ജഡമാണ്; പരിധികളുള്ളതാണ്. അപ്പോൾ ഈ ചെറിയ മായ എങ്ങനെ അനന്തമായ ആത്മാവിനെ മറയ്ക്കുന്നു? ഇത് മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു ഉദാഹരണം നോക്കാം. ഒരു ചെറിയ മേഘം ആകാശത്ത് ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നാൽ സൂര്യമണ്ഡലം അനവധി യോജനങ്ങൾ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന അതിവിശാലമായ ഒന്നാണ്. എന്നിരുന്നാലും ആ ചെറിയ മേഘം സൂര്യനെ നോക്കുന്ന ഒരാളുടെ കാഴ്ചയെ മറയ്ക്കുമ്പോൾ, സൂര്യൻ മറഞ്ഞുപോയതുപോലെ തോന്നുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ മേഘം സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നില്ല; അത് സൂര്യനെ കാണുന്നവന്റെ ദൃഷ്ടിമാർഗം മാത്രമാണ് മറയ്ക്കുന്നത്. സൂര്യൻ എപ്പോഴും തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെയാണ് അജ്ഞാനം അഥവാ മായ ആത്മാവിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ മറയ്ക്കുന്നില്ല; ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയേണ്ട ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയെ മറയ്ക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ആത്മാവ് മറഞ്ഞുപോയതുപോലെ തോന്നുന്നത്. ഇതാണ് മായയുടെ ആവരണശക്തി.

ആവരണശക്തിയാൽ ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മറച്ചശേഷം, മായ ആത്മാവിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്ത ഗുണങ്ങളെ ആരോപിക്കുന്നു (അധ്യാസം). അതിനാൽ ആത്മാവ് കർത്താവായും, ഭോക്താവായും, സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവനായും, മോഹാദികളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനായും തോന്നുന്നു. ഇങ്ങനെ ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവമല്ലാത്ത ഗുണങ്ങളെ അതിൽ ആരോപിച്ച്, ആത്മാവിനെ ലോകവ്യവഹാരങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ട ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായി അനുഭവിപ്പിക്കുന്നതാണ് മായയുടെ വിക്ഷേപശക്തി.

ഇത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ പ്രശസ്തമായ കയർ–പാമ്പ് ദൃഷ്ടാന്തം നോക്കാം. സന്ധ്യാസമയത്തെ മങ്ങിയ ഇരുട്ട് കയറിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ മറയ്ക്കുകയും, അതേ സമയം ആ കയറിൽ പാമ്പ് ഉണ്ടെന്ന ഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ഉദാഹരണത്തിൽ മങ്ങിയ ഇരുട്ട് ആവരണശക്തിയായും, പാമ്പ് എന്ന ഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വിക്ഷേപശക്തിയായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അങ്ങനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതിനെ മറച്ചുവെച്ച്, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്ത ഒന്നിനെ അതിന്റെ മേൽ ആരോപിച്ച്, ഇല്ലാത്തത് ഉള്ളതുപോലെ അനുഭവിപ്പിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അജ്ഞാനം; അതായത് മായ.

ഓർമ്മയിൽ സൂക്ഷിക്കേണ്ട സംക്ഷിപ്തസാരം ഇതാണ്: “യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉള്ളതിനെ (സത്) മറച്ച്, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലാത്ത ഒന്നിനെ ആ സത്യത്തിന്റെ മേൽ ആരോപിച്ച്, ആ ഇല്ലാത്തത് ഉള്ളതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ പ്രകടമാക്കുന്ന ശക്തിയാണ് മായ.”

അടുത്തതായി മനസ്സിലാക്കേണ്ട പ്രധാന കാര്യം, മായ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ശക്തിയല്ല എന്നതാണ്. അത് ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

“ബ്രഹ്മാശ്രയാ സത്ത്വ-രജസ്-തമോഗുണാത്മികാ മായാ അസ്തി.”

ഇതിന്റെ അർത്ഥം: ബ്രഹ്മാശ്രയാ എന്നത് ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളത്; സത്ത്വ-രജസ്-തമോഗുണാത്മികാ എന്നത് സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുള്ളത്; മായാ എന്നത് മായ; അസ്തി എന്നത് നിലകൊള്ളുന്നു എന്നർത്ഥം. അതായത്, മായ ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നതാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ആശ്രയം എന്നത് സാധാരണ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കരുത്. ഒരു പുസ്തകം മേശപ്പുറത്തോ അലമാരപ്പുറത്തോ വച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, പുസ്തകം മേശയെയോ അലമാരയെയോ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു പറയാം. ഇവിടെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത വസ്തുക്കൾ ഉണ്ട്. ഒരു വസ്തു മറ്റൊരു വസ്തുവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മായയും ബ്രഹ്മവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇതുപോലെയല്ല.

മായയും ബ്രഹ്മവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം യാഥാർത്ഥ്യവും നിഴലും എന്ന തത്ത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം. ഉച്ചവെയിലിൽ നാം നടക്കുമ്പോൾ സൂര്യപ്രകാശം നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ പതിക്കുകയും, നമ്മുടെ നിഴൽ ഭൂമിയിൽ വീഴുകയും ചെയ്യുന്നു. ആ നിഴൽ നമ്മുടെ ശരീരത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഈ ഉദാഹരണത്തിൽ ശരീരം ബ്രഹ്മവും, നിഴൽ മായയും ആകുന്നു. ഈ തത്ത്വപ്രകാരമാണ് മായ ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ഇതിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന സത്യവും മനസ്സിലാക്കണം. ബ്രഹ്മം സ്വതന്ത്രമാണ്. അത് സത്-സ്വരൂപം, അതായത് ശുദ്ധമായ ഇരിപ്പ് തന്നെയാണ്. എന്നാൽ മായയ്ക്ക് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഇരിപ്പില്ല. അത് ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മായ മിഥ്യാ-സ്വരൂപം ആകുന്നു.

ഇത് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ രണ്ട് ഉദാഹരണങ്ങൾ നോക്കാം. ഒരു കലശം മണ്ണിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഒരു ആഭരണം സ്വർണത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഇവയെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചാൽ കലശവും ആഭരണവും യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായ വസ്തുക്കളല്ലെന്നും, അവ നാമവും രൂപവും മാത്രമാണെന്നും മനസ്സിലാകും. കലശം എന്ന നാമരൂപം മണ്ണ് എന്ന വസ്തുവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആഭരണം എന്ന നാമരൂപം സ്വർണം എന്ന വസ്തുവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. കലശം പ്രത്യക്ഷമാകണമെങ്കിൽ മണ്ണ് ഉണ്ടായിരിക്കണം; ആഭരണം പ്രത്യക്ഷമാകണമെങ്കിൽ സ്വർണം ഉണ്ടായിരിക്കണം. അതുപോലെ തന്നെ, മായ പ്രകടമാകണമെങ്കിൽ അത് ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചേ നിലകൊള്ളാനാകൂ. സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഇരിപ്പില്ലാതെ മറ്റൊന്നിനെ ആശ്രയിച്ച് മാത്രം പ്രകടമാകുന്നതെല്ലാം മിഥ്യയാണ് എന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നു.

മായ സ്വതവേ ജഡമാണ്. മായ ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് നാം കണ്ടു. ആ ബ്രഹ്മത്തിന് സ്വതന്ത്രമായ സത് (ഇരിപ്പ്) ഉണ്ട്; അതുപോലെ ചൈതന്യവും (ചേതനത്വം) ഉണ്ട്. ഈ ജഡമായ മായ, ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള ഇരിപ്പും ചൈതന്യവും യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വന്തമല്ലെങ്കിലും, അവ തനിക്കുള്ളതുപോലെ ആരോപിച്ച് (കടംകൊണ്ടതുപോലെ) പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി, സ്വഭാവത്തിൽ ജഡമായ മായയ്ക്ക് സ്വന്തമായി ഒരു ഇരിപ്പും, സ്വന്തമായി ഒരു ചേതനത്വം ഉള്ളതുപോലുള്ള അവസ്ഥ അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ, മായ ബ്രഹ്മത്തെപ്പോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ മുമ്പിൽ രണ്ട് തത്ത്വങ്ങളുണ്ട്: ഒന്നാമത് ബ്രഹ്മം; രണ്ടാമത് മായ. ഇവ രണ്ടും വേർതിരിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ ബ്രഹ്മം തന്റെ യഥാർത്ഥ ബ്രഹ്മസ്വരൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. മായ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച സത് എന്ന ഇരിപ്പും ചിത് എന്ന ചൈതന്യവും ചേർന്നതിനാൽ ചൈതന്യസ്വരൂപമുള്ളതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു.

ഇപ്പോൾ മായയിൽ എന്തെല്ലാം ഉണ്ട് എന്ന് നോക്കാം. ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ഇരിപ്പും (സത്), ചൈതന്യവും (ചിത്) ഉള്ളതുപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന മായയുടെ ആധാരമായി ബ്രഹ്മവും നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ ബ്രഹ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ബ്രഹ്മത്തോടു ചേർന്ന്, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ഇരിപ്പും ചൈതന്യവും പ്രതിഫലിപ്പിച്ച് നിലകൊള്ളുന്ന ഈ മായയെയാണ് “ഈശ്വരൻ” എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ബ്രഹ്മത്തോടൊപ്പം, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവങ്ങൾ ഉൾക്കൊണ്ട്, മായയോടുകൂടി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രൂപമാണ് ഈശ്വരൻ.

അതിനാൽ ഈശ്വരൻ = ബ്രഹ്മം + മായ. ഈശ്വരനാണ് ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്. ഈശ്വരനിൽ രണ്ട് അടിസ്ഥാന തത്ത്വങ്ങൾ ഉണ്ട്: ബ്രഹ്മംയും മായയും. അതുകൊണ്ട് ഈശ്വരന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സത്യസ്വരൂപവും മായയുടെ ഉപാധിയും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മത്തിന് രണ്ട് അവസ്ഥകളുണ്ട്. ഒരു അവസ്ഥ മായയോടുകൂടിയതും, മറ്റൊന്ന് മായയോടുകൂടാത്തതുമാണ്. മായയോടുകൂടാത്ത അവസ്ഥയാണ് ഉന്നതമായ അവസ്ഥ. അതാണ് എല്ലാ ഗുണങ്ങളെയും അതിജീവിച്ച അവസ്ഥ. ഈ അവസ്ഥയെ നിർഗുണ ബ്രഹ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു. നിർഗുണം എന്നത് ഗുണങ്ങളില്ലാത്തത് എന്നർത്ഥമല്ല; ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാവസ്ഥ എന്നതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ പരമബ്രഹ്മത്തോടു ഗുണങ്ങളുള്ള മായ ചേർന്നുനിൽക്കുമ്പോൾ ആ അവസ്ഥയെ സഗുണ ബ്രഹ്മം എന്നു പറയുന്നു. സഗുണം എന്നത് ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയതാണ് എന്നർത്ഥം. ഈ സഗുണ ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് ഈശ്വരൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.

ഈശ്വരനാണ് ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്. ഈശ്വരനിൽ ബ്രഹ്മവും മായയും എന്ന രണ്ട് തത്ത്വങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് നാം കണ്ടു. എന്നാൽ ലോകസൃഷ്ടി നടക്കുമ്പോഴും ബ്രഹ്മത്തിന് യാതൊരു മാറ്റമോ ബാധയോ സംഭവിക്കുന്നില്ല.

നാം അനുഭവിക്കുന്ന ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന് മൂന്ന് അവസ്ഥകളുണ്ട്. അവയാണ് സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചാവസ്ഥ, സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചാവസ്ഥ, കാരണപ്രപഞ്ചാവസ്ഥ.

കാരണപ്രപഞ്ചം എന്നത് നാം ഇപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്ന സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും, അതിനു മുൻപുള്ള അവസ്ഥയായ സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചത്തിന്റെയും കാരണാവസ്ഥയാണ്. സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവും ആ കാരണാവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ആ കാരണാവസ്ഥ തന്നെയാണ് കാരണപ്രപഞ്ചം. ഈ കാരണപ്രപഞ്ചം തന്നെയാണ് ഈശ്വരൻ.

സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചവും സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചവും കാരണപ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്നു പറയുമ്പോൾ, കാരണപ്രപഞ്ചമായ ഈശ്വരനിൽ നിന്നാണ് സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചവും സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്ന് നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാം. ഇനി ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചവും സൂക്ഷ്മപ്രപഞ്ചവും എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് ഒരു ഉദാഹരണത്തിലൂടെ നോക്കാം.

ഒരു കലശം നിർമ്മിക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം മണ്ണ് വേണം. ആ മണ്ണിനെ ഉപാദാനകാരണം എന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആ മണ്ണിനെ കലശരൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ അതിനുള്ള അറിവുള്ള ഒരു കുശവൻ വേണം. അവനെ നിമിത്തകാരണം എന്നു പറയുന്നു. അതിനാൽ കലശനിർമാണത്തിൽ മണ്ണ് ഉപാദാനകാരണവും, കുശവൻ നിമിത്തകാരണവും ആകുന്നു.

എന്നാൽ പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിയിൽ, ഈശ്വരൻ തന്നെയാണ് ഉപാദാനകാരണവും നിമിത്തകാരണവും.

പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിയിൽ ഈശ്വരൻ എങ്ങനെ ഉപാദാനകാരണവും നിമിത്തകാരണവും ആകുന്നു എന്ന് വിശദമായി നോക്കാം. ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഇതിന് പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണമായി ചിലന്തിയെ എടുത്തുകാണിക്കുന്നു. ചിലന്തി തന്റെ വല നെയ്യുമ്പോൾ, വല നിർമ്മിക്കാനുള്ള വസ്തു മറ്റൊരിടത്തു നിന്നല്ല എടുക്കുന്നത്; സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ നിന്നുതന്നെയാണ് അത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത്. അതോടൊപ്പം, സ്വന്തം അറിവും കഴിവും ഉപയോഗിച്ചാണ് ആ വലയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. അതിനാൽ ചിലന്തി തന്നെയാണ് വലയുടെ ഉപാദാനകാരണവും, അതിനെ നിർമ്മിക്കുന്ന നിമിത്തകാരണവും.

അതുപോലെ തന്നെ ഈശ്വരനിൽ എന്തെല്ലാം ഘടകങ്ങളുണ്ട്? ഈശ്വരനിൽ മായയും, ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രതിഫലിച്ച ചൈതന്യവും (അറിവും ബോധവും) ഉണ്ട്. ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രതിഫലിച്ച ചൈതന്യത്തോടുകൂടി മായയെ തന്റെ ശരീരമായി സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നവനാണ് ഈശ്വരൻ. തന്റെ ശരീരമായ മായയെ ഉപാദാനകാരണമായും, ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രതിഫലിച്ച ചൈതന്യത്തെ നിമിത്തകാരണമായും സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈശ്വരൻ ഈ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നത്.

ഈശ്വരൻ തന്റെ ചൈതന്യത്തെ നിമിത്തകാരണമാക്കി, അതിന്റെ സഹായത്തോടെ തന്റെ ശരീരമായ മായയെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തിയാണ് ഈ ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ചത്. ഇവിടെ വളരെ പ്രധാനമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്, മായ രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചാണ് ലോകമായി മാറുന്നത് എന്നതാണ്. ഈ രൂപാന്തരത്തെയാണ് സംസ്കൃതത്തിൽ പരിണാമം (Pariṇāma) എന്നു പറയുന്നത്. പരിണാമം എന്നത് രൂപമാറ്റം സംഭവിക്കുക എന്നർത്ഥമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, പാൽ രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ച് തൈരാകുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ മായ രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ച് ലോകമായി മാറി.

അതിനാൽ, ലോകം അഥവാ പ്രപഞ്ചം എന്നത് മായയുടെ പരിണാമമാണ്. ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, നമ്മുടെ എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളും മായയോടാണ് നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ മറ്റൊരു ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, മായയെ തന്റെ ശരീരമായും, ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് പ്രതിഫലിച്ച ചൈതന്യത്തെ തന്റെ ശക്തിയായും സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈശ്വരനിലൂടെയാണ് ഈ ലോകം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ നമ്മുടെ എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളും ഈശ്വരനോടാണ് നടക്കുന്നത്.

ഈശ്വരനെ നാം എങ്ങനെ ഭയഭക്തിയോടും ആദരവോടും കൂടി സമീപിക്കേണ്ടതുണ്ടോ, അതുപോലെ തന്നെ ലോകവ്യവഹാരങ്ങളെയും ഭയഭക്തിയോടും ആദരവോടും കൂടി സമീപിക്കുന്നത് ആത്മീയമായും ജീവിതപരമായും മഹത്തായ നന്മ നൽകുന്നതാണ്.