ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥

த்யாயதோ விஷயாந் பும்ஸஃ ஸங்கஸ் தேஷூபஜாயதே |
ஸங்காத் ஸஞ்ஜாயதே காமஃ காமாத் க்ரோதோऽபிஜாயதே || 62 ||

பொருள்:

“ஒருவன் புலன்களின் விஷயங்களைப் பற்றி தொடர்ந்து சிந்தித்துக் கொண்டிருக்கும்போது, அவற்றின்மீது பற்று ஏற்படுகிறது. பற்றிலிருந்து ஆசை தோன்றுகிறது; ஆசையிலிருந்து கோபம் உண்டாகிறது.”

விளக்கம்:

இந்த ஸ்லோகத்தில் பகவான் மனக்கட்டுப்பாடான சமகம் என்ற சாதனையை மிகவும் ஆழமாக விளக்கத் தொடங்குகிறார். இதற்கு முன்பு இந்திரியக் கட்டுப்பாடான தமகம் பற்றி கூறப்பட்டது. தமகம் என்பது இந்திரியங்கள் தேவையற்ற விஷயங்களின் பக்கம் சென்று மனத்தின் அமைதியைக் குலைக்காமல் பாதுகாப்பதாகும். ஆனால் இந்திரியங்களை ஓரளவு கட்டுப்படுத்தியபிறகும் மனம் தனக்குள் உருவாக்கிக்கொள்ளும் எண்ணங்களால் அமைதியை இழக்க முடியும். வெளியில் எந்த விஷயத்தையும் பார்க்காமல் இருந்தாலும், கடந்த காலத்தில் பார்த்த வற்றையும் அனுபவித்தவற்றையும் நினைத்துக்கொண்டும், எதிர்காலத்தில் நடக்கப்போகும் விஷயங்களைப் பற்றித் திட்டமிட்டுக் கொண்டும் மனம் தன்னுடைய அமைதியை இழக்கலாம். எனவே ஞானத்தை ஞானநிஷ்டையாக மாற்றுவதற்குத் தேவையான நிதித்யாசனத்தைச் செய்ய மனம் அமைதியாகவும் ஒருமுகமாகவும் இருக்க வேண்டும். அந்த மன அமைதியைப் பாதுகாப்பதற்கான சாதனைகளாக தமகமும் சமகமும் பகவான் கூறுகின்றார்.

இந்த ஸ்லோகம் குறிப்பாக மனம் எவ்வாறு ஒரு சிறிய எண்ணத்திலிருந்து தொடங்கி, படிப்படியாகப் பற்றாகவும், ஆசையாகவும், பின்னர் கோபமாகவும் மாறுகிறது என்பதை விளக்குகிறது. இது வெறும் ஆன்மீக உபதேசம் மட்டுமல்ல; மனித மனத்தின் இயங்கும் முறையை மிக நுணுக்கமாக எடுத்துக் காட்டும் உபதேசமாகவும் இருக்கிறது. ஒருவன் வெளிப்புறமாக ஒரு பொருளைப் பார்த்ததாலேயே உடனடியாக அந்தப் பொருளின் மீது ஆசை ஏற்படுவதில்லை. அந்தப் பொருளை மனம் மீண்டும் மீண்டும் நினைத்து, அதைப் பற்றிச் சிந்தித்து, அதில் ஒரு சிறப்பு மதிப்பை உருவாக்கிக் கொண்ட பிறகுதான் பற்று தோன்றுகிறது. அந்தப் பற்றிலிருந்து ஆசை உருவாகிறது; ஆசை நிறைவேறுவதற்கு தடையொன்று ஏற்பட்டால் அதே ஆசை கோபமாக மாறுகிறது.

“த்யாயதோ விஷயாந் பும்ஸஃ” என்று பகவான் முதலில் கூறுகிறார். “த்யாயதஃ” என்றால் தியானித்துக் கொண்டிருப்பவன், தொடர்ந்து நினைத்துக் கொண்டிருப்பவன் என்று பொருள். “விஷயான்” என்றால் இந்திரியங்களுக்குரிய உலக விஷயங்கள். இங்கு “தியானம்” என்று கூறப்படுவது பகவானையோ ஆத்ம தத்துவத்தையோ தியானிப்பது அல்ல. உலகத்தில் உள்ள பொருள்கள், மனிதர்கள், உறவுகள், அனுபவங்கள், பதவிகள், செல்வம் போன்ற விஷயங்களை மனதில் மீண்டும் மீண்டும் நினைத்துக் கொண்டிருப்பதே இங்கு விஷய தியானம் என்று கூறப்படுகிறது.

ஒரு பொருளை நாம் வாழ்க்கையில் ஒருமுறை பார்த்துவிட்டாலே அதன்மீது ஆசை வந்துவிடுவதில்லை. தினமும் எண்ணற்ற பொருள்களை நாம் பார்க்கிறோம். மனிதர்களைச் சந்திக்கிறோம். பலவிதமான சம்பவங்களைக் கேட்கிறோம். ஆனால் அவை அனைத்தும் நம்முடைய மனத்தில் பற்றாக மாறுவதில்லை. பெரும்பாலான விஷயங்கள் வந்து போய்விடுகின்றன. மனம் அவற்றை பதிவு செய்தாலும், அவற்றின் மீது தொடர்ந்து சிந்தனை செய்யாதபோது அவை நம்மை பந்தப்படுத்துவதில்லை. ஆனால் ஏதாவது ஒரு பொருளை மட்டும் மனம் தேர்ந்தெடுத்து மீண்டும் மீண்டும் நினைக்கத் தொடங்கும்போது நிலைமை மாறுகிறது.

இதுதான் பகவான் கூறும் முதல் நிலை. ஒரு விஷயம் இந்திரியத்தின் வழியாக மனத்திற்குள் வந்துவிட்டது. அங்கேயே அதை நிறுத்திவிட்டால் பெரிய பிரச்சனை இல்லை. ஆனால் சமகம் இல்லாத காரணத்தால் மனம் அந்த விஷயத்தைத் தொடர்ந்து சிந்திக்க ஆரம்பிக்கிறது. ஒரே பொருளைப் பற்றிய எண்ணம் மீண்டும் மீண்டும் மனத்தில் தோன்றுகிறது. அந்தப் பொருளை மனக்கண்ணால் மீண்டும் மீண்டும் பார்க்கிறோம். அதைப் பற்றி கற்பனை செய்கிறோம். அது கிடைத்தால் எப்படி இருக்கும் என்று நினைக்கிறோம். அது நம்மிடம் இருந்தால் என்ன நன்மை என்று சிந்திக்கிறோம். இவ்வாறு ஒரு சாதாரணமான பொருள் மனத்தில் படிப்படியாக முக்கியத்துவம் பெறத் தொடங்குகிறது.

அதன் விளைவாக அடுத்த நிலை “ஸங்கஃ தேஷூபஜாயதே” — அந்தப் பொருளில் பற்று தோன்றுகிறது. “ஸங்கம்” என்றால் பற்றுதல். ஆனால் இங்கு வெறும் பற்றுதல் மட்டும் என்று பொருள் கொள்ளாமல், அந்தப் பொருளில் ஒரு இனிமை, ஒரு கவர்ச்சி, ஒரு சுகத்திற்கான காரணம் இருப்பதாக மனம் கருதத் தொடங்குகிறது என்பதையும் புரிந்துகொள்ள வேண்டும். ஒரு பொருளைப் பற்றி தொடர்ந்து சிந்திக்கும்போது, அந்தப் பொருள் நமக்கு மகிழ்ச்சியைத் தரும் என்ற ஒரு புத்தி மனத்தில் உருவாகிறது. அந்தப் பொருளை அணுகும்போது ஒரு சுக உணர்வு கிடைக்கும் என்ற எதிர்பார்ப்பு உருவாகிறது. இதுவே சங்கத்தின் ஆழமான பொருள்.

உதாரணமாக, ஒரு பொருளை கடையில் பார்த்தோம் என்று வைத்துக்கொள்ளலாம். முதலில் பார்த்தபோது அதைப் பற்றிய எந்தவிதமான ஆசையும் இல்லாமல் நாம் அங்கிருந்து சென்று விடலாம். ஆனால் வீட்டிற்கு வந்த பிறகு அந்தப் பொருளை நினைக்கத் தொடங்குகிறோம். “அது என்னிடம் இருந்தால் நன்றாக இருக்கும்”, “அதை வாங்கினால் எனக்கு வசதியாக இருக்கும்”, “அது மற்றவர்களிடம் இருக்கிறது; என்னிடமும் இருக்க வேண்டும்” என்று எண்ணங்கள் தொடர்ந்து வர ஆரம்பிக்கின்றன. முதலில் பொருள் வெளியில் இருந்தது. இப்போது அது மனத்திற்குள் வந்துவிட்டது. மனம் அந்தப் பொருளை மீண்டும் மீண்டும் உருவாக்கிக் கொண்டிருக்கிறது. அந்தத் தொடர்ச்சியான சிந்தனையே பற்றை உருவாக்குகிறது.

இதிலிருந்து ஒரு முக்கியமான விஷயத்தை நாம் புரிந்துகொள்ள வேண்டும். பொருள் நம்மை பந்தப்படுத்துவதில்லை; அந்தப் பொருளைப் பற்றிய நம்முடைய தொடர்ச்சியான சிந்தனையே நம்மை பந்தப்படுத்துகிறது. உலகில் உள்ள எல்லா பொருட்களையும் நாம் ஒரே நேரத்தில் விரும்ப முடியாது. எத்தனையோ பொருட்கள் நம் கண் முன்னால் வருகின்றன. ஆனால் சிலவற்றை மட்டும் மனம் தேர்ந்தெடுத்து சிந்திக்கிறது. அந்தச் சிந்தனையின் தொடர்ச்சிதான் பொருளுக்கும் நமக்கும் இடையில் ஒரு மன முடிச்சை உருவாக்குகிறது. பகவான் இந்த மன முடிச்சையே “ஸங்கம்” என்று குறிப்பிடுகிறார்.

அடுத்ததாக “ஸங்காத் ஸஞ்ஜாயதே காமஃ” என்று பகவான் கூறுகிறார். சங்கத்திலிருந்து காமம் தோன்றுகிறது. “காமம்” என்றால் ஆசை. ஆனால் இங்குள்ள ஆசை என்பது சாதாரணமான விருப்பம் அல்ல. “அந்தப் பொருள் எனக்குக் கிடைக்க வேண்டும்”, “நான் அதை அடைய வேண்டும்”, “நான் அதை அனுபவிக்க வேண்டும்” என்ற உறுதியான மனநிலைதான் காமம். ஒரு பொருளை விரும்புவது மட்டும் அல்ல; அந்தப் பொருள் கிடைத்தால்தான் நான் நிறைவடைய முடியும் என்ற அளவுக்கு மனம் அதனுடன் தன்னை இணைத்துக்கொள்கிறது.

இதையும் நாம் நம் அன்றாட வாழ்க்கையில் எளிதாகக் கவனிக்கலாம். உலகில் உள்ள எல்லா பொருட்களையும் பார்த்தவுடன் நமக்கு ஆசை ஏற்படுவதில்லை. ஒரு குறிப்பிட்ட பொருளை மனம் மீண்டும் மீண்டும் சிந்திக்க வேண்டும். அந்தப் பொருளில் ஒரு சுகத்தைப் பார்க்க வேண்டும். “அது எனக்கு மகிழ்ச்சியைத் தரும்” என்ற மதிப்பீடு மனத்தில் உருவாக வேண்டும். அதன் பிறகுதான் “அது எனக்கு வேண்டும்” என்ற ஆசை உருவாகிறது. ஆகவே ஆசை என்பது திடீரென வானிலிருந்து விழுவது போல உருவாகவில்லை. அதற்கு முன்பாக விஷய தியானமும், சங்கமும் என்ற இரண்டு நிலைகள் உள்ளன.

இங்கு பகவான் மனித மனத்தின் ஒரு மிக முக்கியமான உளவியல் உண்மையைச் சொல்கிறார். நாம் ஒரு பொருளைப் பற்றி எவ்வளவு அதிகமாகச் சிந்திக்கிறோமோ, அந்தப் பொருளுக்கு நம்முடைய மனத்தில் அவ்வளவு அதிகமான மதிப்பு உருவாகிறது. மதிப்பு அதிகரித்தால் பற்று உருவாகிறது. பற்று அதிகரித்தால் ஆசை உருவாகிறது. ஆசை உருவான பிறகு அந்தப் பொருள் கிடைக்காமல் போகும்போது மனம் அமைதியாக இருக்காது. ஏனெனில் அந்தப் பொருளை நம்முடைய மனம் ஏற்கனவே “எனக்கு மகிழ்ச்சி தர வேண்டிய ஒன்று” என்று தீர்மானித்துவிட்டது.

அதன் அடுத்த நிலையை பகவான் “காமாத் க்ரோதோऽபிஜாயதே” என்று கூறுகிறார். காமத்திலிருந்து குரோதம் தோன்றுகிறது. “குரோதம்” என்றால் கோபம், வெறுப்பு. ஆனால் ஆசை இருக்கும்போதே கோபம் இருப்பதில்லை. ஆசைக்கு ஒரு தடையொன்று ஏற்பட்டால்தான் அந்த ஆசை கோபமாக வடிவெடுக்கிறது. எனக்கு வேண்டிய ஒன்று கிடைக்கவில்லை; நான் எதிர்பார்த்தது நடக்கவில்லை; என்னுடைய விருப்பப்படி ஒருவர் நடக்கவில்லை; நான் அடைய விரும்பிய பொருளுக்கு யாரோ ஒருவர் தடையாக இருக்கிறார் — இவ்வாறான சூழ்நிலைகளில் ஆசை குரோதமாக மாறுகிறது.

இதனால் ஆசையும் கோபமும் இரண்டு முற்றிலும் வேறுபட்ட மனநிலைகள் என்று மட்டும் பார்க்கக்கூடாது. ஆசைக்கு எதிராகத் தோன்றும் தடையின் வெளிப்பாடே கோபமாகும். ஆசை நிறைவேறும் வரை அது இனிமையாகத் தெரிகிறது. அதே ஆசை தடுக்கப்பட்டவுடன் கசப்பான வடிவத்தை எடுத்துக்கொள்கிறது. எனவே காமம் என்பது இனிமையான முகத்துடன் இருக்கும் பந்தம்; குரோதம் என்பது அதே பந்தம் தடைப்பட்டபோது வெளிப்படும் வேறு முகம் என்று புரிந்துகொள்ளலாம்.

இதற்கு மிக எளிய உதாரணம் நம்முடைய குடும்ப வாழ்க்கையிலேயே இருக்கிறது. ஒரு பெற்றோருக்கு தன்னுடைய குழந்தை நன்றாகப் படிக்க வேண்டும் என்ற ஆசை இருக்கிறது. அந்த ஆசை காரணமாக குழந்தை படிக்காமல் இருந்தால் கோபம் வருகிறது. அதே குழந்தை அல்லாத வேறு ஒரு குழந்தை படிக்கவில்லை என்றால் நமக்கு அதே அளவு கோபம் வருவதில்லை. ஏன்? அந்தக் குழந்தையிடம் நமக்கு அதே அளவு எதிர்பார்ப்பு இல்லை. இங்கு கோபத்தின் அடிப்படையில் இருக்கும் காரணம் ஆசை மற்றும் அதனுடன் சேர்ந்த எதிர்பார்ப்பு. “இப்படித்தான் நடக்க வேண்டும்” என்ற நிபந்தனை மனத்தில் உருவான பிறகு, அது நிறைவேறாதபோது கோபம் தோன்றுகிறது.

அதேபோல, ஒருவர் தன்னுடைய விருப்பத்திற்குரிய ஒரு பொருளை அடைய முயற்சி செய்கிறார் என்று வைத்துக்கொள்ளலாம். அந்தப் பொருளை அடைவதற்கு ஒருவர் தடையாக இருந்தால், அந்தத் தடையாக இருப்பவர் மீது கோபம் வருகிறது. சில சமயம் பொருள் மீதே கோபம் வருகிறது. சில சமயம் சூழ்நிலை மீதே கோபம் வருகிறது. உண்மையில் கோபம் பொருளிலிருந்து நேரடியாக வரவில்லை; அந்தப் பொருளை அடைய வேண்டும் என்ற காமத்திலிருந்து வருகிறது. காமம் இல்லாத இடத்தில் அந்த அளவுக்குக் குரோதமும் இருக்காது.

இதிலிருந்து நாம் பகவானுடைய உபதேசத்தின் ஆரம்பப் புள்ளியை மீண்டும் பார்க்க வேண்டும். மனக் கட்டுப்பாடு இல்லாததால் தேவையற்ற விஷயம் மனத்தில் தங்குகிறது. அந்த விஷயத்தை மீண்டும் மீண்டும் நினைப்பதால் சங்கம் உருவாகிறது. சங்கம் உருவானதால் காமம் தோன்றுகிறது. காமம் நிறைவேறாமல் போனால் குரோதம் தோன்றுகிறது. இதுவரை இந்த அறுபத்தி இரண்டாம் ஸ்லோகத்தில் பகவான் கூறியுள்ள தொடர் இதுதான். அடுத்த ஸ்லோகத்தில் இந்தக் குரோதம் அங்கேயே நின்றுவிடாது; அதிலிருந்து மேலும் பல விளைவுகள் தொடர்ந்து தோன்றும் என்பதை பகவான் விளக்குகிறார்.

இந்த முழு செயல்முறையையும் ஒரு சங்கிலியாகப் பார்க்கலாம்: விஷயத்தைப் பற்றிய சிந்தனை → சங்கம் அல்லது பற்று → காமம் அல்லது ஆசை → குரோதம் அல்லது கோபம். ஆரம்பத்தில் ஒரு சிறிய எண்ணமாக இருந்தது. பின்னர் அது பற்றாக மாறியது. பற்று ஆசையாக மாறியது. ஆசை நிறைவேறாதபோது கோபமாக மாறியது. இவ்வாறு மனத்தின் வீழ்ச்சி ஒரே நாளில் ஏற்படுவதில்லை; அது படிப்படியாக உருவாகிறது. இந்தப் படிநிலைகளை ஆரம்பத்திலேயே அறிந்து கொள்வதுதான் சமக சாதனையின் முக்கியப் பயன்.

இதனால் பகவான் நமக்கு கோபம் வந்த பிறகு அதை எப்படிக் கட்டுப்படுத்துவது என்று மட்டும் சொல்லவில்லை. கோபம் உருவாகும் முன்பே அதன் வேரைக் காட்டுகிறார். கோபத்தின் வேர் காமம். காமத்தின் வேர் சங்கம். சங்கத்தின் வேர் விஷய தியானம். விஷய தியானத்திற்கு முன்பாக மனக் கட்டுப்பாட்டின் குறைபாடு இருக்கிறது. எனவே கோபத்தை மட்டும் அடக்க முயற்சி செய்வதைவிட, மனம் தேவையற்ற விஷயத்தை மீண்டும் மீண்டும் சிந்திக்கத் தொடங்கும் ஆரம்ப நிலையிலேயே அதைத் தடுக்க வேண்டும். அதற்கான சாதனையே சமகம்.

நிதித்யாசனம் செய்ய விரும்பும் சாதகனுக்கு இது மிகவும் முக்கியமான உபதேசமாகிறது. மனம் ஆத்ம தத்துவத்தில் நிலைபெற வேண்டும் என்றால் அது தேவையற்ற விஷயங்களைத் தொடர்ந்து சுமந்து கொண்டிருக்கக்கூடாது. தியானத்திற்கு அமரும்போது உடல் மட்டும் அமைதியாக இருந்தால் போதாது. இந்திரியங்கள் வழியாக வந்த பழைய விஷயங்களையும், அவற்றைப் பற்றிய சங்கல்பங்களையும் மனம் மீண்டும் மீண்டும் எடுத்துக்கொண்டால் தியானம் கலைந்து விடும். அதனால் தியானம் அல்லது ஜபத்தில் அமரும்போது “கடந்தகால நினைவுகளை இப்போது தொடரமாட்டேன்; எதிர்காலத்தைப் பற்றிய தேவையற்ற திட்டங்களை இப்போது செய்யமாட்டேன்” என்ற ஒரு தெளிவான சங்கல்பத்துடன் மனத்தை நிகழ்காலத்திலும், தேர்ந்தெடுத்த ஆன்மீக விஷயத்திலும் நிலைநிறுத்தும் பயிற்சி அவசியமாகிறது.

இங்கு ஒரு முக்கியமான நடைமுறை உண்மையையும் கவனிக்க வேண்டும். நம்முடைய கட்டுப்பாட்டுக்கு அப்பாற்பட்டு சில விஷயங்கள் இந்திரியங்களின் வழியாக மனத்திற்குள் வரலாம். நாம் கேட்க விரும்பாத ஒரு சத்தம் காதில் விழலாம். நாம் பார்க்க விரும்பாத ஒரு காட்சி கண்களில் படலாம். அத்தகைய விஷயங்கள் நம்முடைய அனுமதியில்லாமலேயே இந்திரியங்களின் வழியாக வரக்கூடும். தமகத்தின் மூலம் அவற்றை முழுமையாகத் தடுக்க முடியாத சூழ்நிலையும் இருக்கலாம். ஆனால் அவை மனத்திற்குள் வந்த பிறகு அவற்றைப் பற்றி தொடர்ந்து சிந்திப்பதா இல்லையா என்பது முக்கியமான இடமாகிறது. பொருள் மனத்தில் விழுந்துவிட்டதற்காகவே நாம் பந்தப்படுவதில்லை; அதை மனம் தொடர்ந்து தியானிக்கத் தொடங்கும்போதுதான் சங்கம் உருவாகிறது.

எனவே தமகமும் சமகமும் ஒன்றுக்கொன்று துணையாக உள்ளன. தமகம் தேவையற்ற விஷயங்கள் உள்ளே வராமல் பாதுகாக்கிறது. தவிர்க்க முடியாத காரணங்களால் ஏதாவது உள்ளே வந்துவிட்டால், சமகம் அதை மனம் தொடர்ந்து சிந்தித்து பெரிதாக்காமல் பாதுகாக்கிறது. இதுவே மனத்தின் உண்மையான பாதுகாப்பு. ஒரு விஷயம் வெளியில் இருக்கும்போது அது வெறும் விஷயம். அதைப் பற்றிய தொடர்ச்சியான சிந்தனைதான் அதை நம்முடைய மனத்தில் ஒரு முக்கியமான பொருளாக மாற்றுகிறது. அந்த முக்கியத்துவமே பின்னர் பற்று, ஆசை, கோபம் ஆகியவற்றிற்கு வழிவகுக்கிறது.

ஆகவே இந்த அறுபத்தி இரண்பாம் ஸ்லோகம் நம்முடைய மனத்தைப் பரிசோதிக்கக் கொடுக்கப்பட்ட ஒரு மிகச் சிறந்த அளவுகோலாகும். நம்முடைய மனம் எதை அடிக்கடி நினைக்கிறது என்பதை நாம் கவனித்தால், நம்முடைய பற்றுகள் எங்கே இருக்கின்றன என்பதை அறியலாம். எதைப் பற்றி மனம் மீண்டும் மீண்டும் சிந்திக்கிறதோ, அந்த இடத்தில்தான் சங்கம் உருவாகும் வாய்ப்பு அதிகம். எதில் சங்கம் இருக்கிறதோ, அங்கே காமம் உருவாகும். அந்தக் காமத்திற்கு தடையொன்று வந்தால் குரோதம் தோன்றும். ஆகவே வெளியில் தோன்றும் கோபத்தைப் பார்த்து மட்டும் நம்மை மதிப்பிடாமல், அதற்கு முன்பாக மனத்தில் என்ன சிந்தனை ஓடிக்கொண்டிருந்தது என்பதை ஆராய வேண்டும்.

இந்த வகையில் பார்த்தால் பகவானுடைய உபதேசம் மிக நுணுக்கமானது. கோபத்தை வெல்ல வேண்டுமென்றால் ஆசையைப் புரிந்துகொள்ள வேண்டும்; ஆசையை வெல்ல வேண்டுமென்றால் பற்றைப் புரிந்துகொள்ள வேண்டும்; பற்றை வெல்ல வேண்டுமென்றால் விஷய தியானத்தை நிறுத்த வேண்டும்; விஷய தியானத்தை நிறுத்த வேண்டுமென்றால் மனக்கட்டுப்பாடு அல்லது சமகத்தைப் பயிற்சி செய்ய வேண்டும். இதுவே இந்த ஸ்லோகத்தின் ஆழமான நடைமுறைப் பொருளாகும்.

இந்த ஸ்லோகத்தில் பகவான் இன்னும் முழுமையான வீழ்ச்சியைச் சொல்லவில்லை. காமத்திலிருந்து குரோதம் தோன்றுகிறது என்ற இடத்தில் இந்த அறுபத்தி இரண்டாம் ஸ்லோகம் முடிகிறது. ஆனால் குரோதம் தோன்றியவுடன் மனிதனுடைய மனம் அங்கேயே நின்றுவிடுவதில்லை. குரோதத்திலிருந்து மோகம், மோகத்திலிருந்து நினைவழிவு, நினைவழிவிலிருந்து புத்திநாசம், இறுதியில் மனிதனுடைய வீழ்ச்சி என்று அடுத்த ஸ்லோகத்தில் இந்த மனவீழ்ச்சியின் தொடர்ச்சியை பகவான் விளக்கப் போகிறார். எனவே அறுபத்தி இரண்டாம் ஸ்லோகம் ஒரு எச்சரிக்கை மட்டுமல்ல; மனிதன் தன்னுடைய மனத்தை எங்கு பாதுகாக்க வேண்டும் என்பதைச் சுட்டிக்காட்டும் மிக முக்கியமான உபதேசமாகும்.