दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ ५६ ॥

துக்கேஷ்வநுத்விக்நமநாஃ ஸுகேஷு விகதஸ்ப்ருஹஃ |
வீதராகபயக்ரோதஃ ஸ்த்திததீர்முநிருச்யதே || 56 ||

பொருள்:

“துன்பங்கள் நேரும்போது மனம் கலங்காமல் இருப்பவனும், இன்பங்கள் கிடைக்கும்போது அவற்றின் மீது ஆசையோ பேராவலோ இல்லாதவனும், ராகம், பயம், கோபம் ஆகியவற்றிலிருந்து விடுபட்டவனும் நிலைபெற்ற புத்தியுடைய முனிவன் என்று கூறப்படுகிறான்.”

விளக்கம்:

இந்த ஸ்லோகத்தில் அர்ஜுனன் கேட்ட “ஸ்திதப்ரஜ்ஞன் உலக வாழ்க்கையை எவ்வாறு சந்திப்பான்?” என்ற கேள்விக்கு பகவான் தொடர்ந்து பதிலளிக்கின்றார். முந்தைய ஸ்லோகத்தில் ஸ்திதப்ரஜ்ஞனுடைய உள்ளார்ந்த நிலையாக, மனதில் பந்தப்படுத்துகின்ற ஆசைகள் விலகுவதையும், தன்னிடத்திலேயே தன்னால் திருப்தியாக இருப்பதையும் பகவான் கூறினார். இப்போது அந்த ஞானநிஷ்டையின் விளைவு உலக வாழ்க்கையில் எவ்வாறு வெளிப்படுகிறது என்பதை எடுத்துக்காட்டுகின்றார். ஞானி உலகத்தை விட்டு ஓடிவிடுவதில்லை; அவனுக்கும் மற்றவர்களைப் போலவே வாழ்க்கையில் பலவிதமான சூழ்நிலைகள் வருகின்றன. ஆனால் அந்தச் சூழ்நிலைகள் அவனுடைய மனத்தை எவ்வாறு பாதிக்கின்றன என்பதில்தான் ஞானிக்கும் சாதாரண மனிதனுக்கும் உள்ள வேறுபாடு இருக்கிறது.

இதனைப் புரிந்துகொள்ள முதலில் “பிராரப்த கர்மம்” என்ற கருத்தை அறிந்துகொள்ள வேண்டும். பல பிறவிகளில் ஒரு ஜீவன் சேர்த்து வைத்துள்ள பாப–புண்ணியங்களின் குவியல் சஞ்சித கர்மம் என்று கூறப்படுகிறது. அந்த வாழ்க்கையில் புதிதாகச் சம்பாதிக்கப்படும் பாப–புண்ணியங்கள் ஆகாமி கர்மம் எனப்படுகின்றன. இவற்றில் ஒரு குறிப்பிட்ட பகுதி இந்தப் பிறவிக்கான உடலையும், வாழ்க்கையின் முக்கியமான சூழ்நிலைகளையும் உருவாக்குவதற்காக வெளிப்படுகின்றது; அதுவே பிராரப்த கர்மம் என்று சாஸ்திரம் கூறுகிறது.

இந்தப் பிராரப்தத்தின் காரணமாக மனித வாழ்க்கையில் சுகமான சூழ்நிலைகளும் துக்கமான சூழ்நிலைகளும் மாறி மாறி வருகின்றன. புண்ணியத்தின் விளைவாக விரும்பத்தக்க அனுபவங்கள் வரலாம்; பாபத்தின் விளைவாக விரும்பாத அனுபவங்கள் வரலாம். இதனால் பிராரப்தத்தை விருப்பமான சூழ்நிலைகளைத் தருவது, விருப்பமில்லாத சூழ்நிலைகளைத் தருவது என்று இருவகையாகப் புரிந்துகொள்ளலாம். நாம் விரும்பினாலும் விரும்பாவிட்டாலும் வாழ்க்கையில் ஏற்றத்தாழ்வுகள் வருவது இயற்கையான நியதி.

அப்படியானால் ஒரு முக்கியமான கேள்வி எழுகிறது. “எல்லா சூழ்நிலைகளும் பிராரப்தத்தால் ஏற்கனவே நிர்ணயிக்கப்பட்டவை என்றால், மனிதனுடைய முயற்சி எதற்கு? சாஸ்திரத்தை ஏன் படிக்க வேண்டும்? ஆன்மிக சாதனை எதற்கு?” என்பதுதான் அந்தக் கேள்வி. இதற்கான முக்கியமான பதில் என்னவென்றால், பிராரப்தம் சூழ்நிலையைத் தரலாம்; ஆனால் அந்தச் சூழ்நிலையை நாம் எவ்வாறு எடுத்துக்கொள்வது என்பதை அது நிர்ணயிக்காது. அந்த இடத்தில்தான் மனிதனுடைய சுதந்திரமும் அறிவும் செயல்படுகின்றன.

ஒரு நல்ல சூழ்நிலை வந்தால் அதை அனுபவிப்பதும், ஒரு கஷ்டமான சூழ்நிலை வந்தால் அதைச் சந்திப்பதும் வாழ்க்கையின் ஒரு பகுதி. ஆனால் அந்த அனுபவத்திற்கு நாம் கொடுக்கும் மனப்பாங்கு நம்முடைய கையில் இருக்கிறது. இதுதான் பகவத்கீதையின் மிகப் பெரிய நடைமுறைப் போதனைகளில் ஒன்று. “என்னுடைய வாழ்க்கையில் இப்படி நடந்துவிட்டதே; இதற்கெல்லாம் கர்மவினைதான் காரணம்” என்று தலையில் கை வைத்துக் கொண்டு உட்கார்ந்து விடுவது வேதாந்தத்தின் நோக்கம் அல்ல. கஷ்டம் வரலாம்; ஆனால் அந்தக் கஷ்டத்தைப் பற்றிய நம்முடைய மனநிலையை மாற்றுவதற்கு அறிவும் முயற்சியும் நமக்குக் கிடைத்திருக்கின்றன.

இதற்கு ராமாயணத்தில் வரும் ஸ்ரீராமருடைய வாழ்க்கையை ஒரு எடுத்துக்காட்டாகக் கொள்ளலாம். ஒருநாள் அவருக்கு அரசராக முடிசூட்டப்பட இருக்கிறது என்று அறிவிக்கப்படுகிறது; அடுத்த நாள் காட்டிற்குச் செல்ல வேண்டிய நிலை ஏற்படுகிறது. வெளிப்புற சூழ்நிலை முற்றிலும் மாறிவிட்டது. ஆனால் அந்தச் சூழ்நிலையை அவர் எவ்வாறு எடுத்துக்கொண்டார் என்பதே முக்கியம். சூழ்நிலை அவருடைய கையில் இல்லாமல் இருந்தாலும், அந்தச் சூழ்நிலைக்கான அவருடைய மனப்பாங்கு அவருடைய கையில் இருந்தது.

இதே கருத்தை பகவான் இந்த ஸ்லோகத்தில் ஸ்திதப்ரஜ்ஞனுடைய வாழ்க்கையின் மூலம் விளக்குகின்றார். “துக்கேஷு அனுத்விக்நமனாஃ” என்று முதல் வரியில் கூறுகின்றார். “துக்கேஷு” என்றால் துக்கத்தை ஏற்படுத்தக்கூடிய சூழ்நிலைகளில். “அனுத்விக்நமனாஃ” என்றால் மனம் கொந்தளிக்காதவன், மன அமைதியை இழக்காதவன். அதாவது கஷ்டமான சூழ்நிலை வந்தபோது ஞானியின் மனம் உள்ளிருந்து சிதறிப்போவதில்லை. அவன் அந்தச் சூழ்நிலையை உண்மையாகப் பார்க்கிறான்; தேவையான செயலைச் செய்கிறான்; ஆனால் மனத்தில் அளவுக்கு மீறிய கொந்தளிப்பை உருவாக்கிக் கொள்ளவில்லை.

இதன் பொருள் ஞானிக்கு உடல் வலி தெரியாது, மனத்திற்கு எந்த வேதனையும் ஏற்படாது என்பதல்ல. ஞானம் வந்துவிட்டால் தலைவலி வராது, நோய் வராது, நிந்தனை வராது, வாழ்க்கையில் பிரச்சினைகள் வராது என்று அர்த்தமில்லை. ஞானிக்கும் பிராரப்தம் இருப்பதால் வாழ்க்கையின் ஏற்றத்தாழ்வுகள் தொடரலாம். ஆனால் அந்த அனுபவங்கள் அவனுடைய அடிப்படை மனநிலையைப் பறித்துவிடுவதில்லை.

இதில் ஒரு மிக முக்கியமான வேறுபாட்டை நாம் புரிந்துகொள்ள வேண்டும். துக்கம் ஏற்படுத்தும் சூழ்நிலையும், அந்தச் சூழ்நிலையை எதிர்த்து மனத்தில் உருவாகும் “இது எனக்கு வேண்டாம்; இது இப்படித்தான் இருக்கக்கூடாது” என்ற எதிர்ப்பும் ஒன்றல்ல. கஷ்டம் வருவது ஒரு விஷயம்; “கஷ்டம் எனக்கு வரக்கூடாது” என்று அதனுடன் மனப்போராட்டம் நடத்துவது இன்னொரு விஷயம். வேதாந்தத்தின் பார்வையில் இந்த மன எதிர்ப்பே சம்சாரத்தை வளர்க்கிறது. கஷ்டத்தைத் தேடிச் சென்று அனுபவிக்க வேண்டும் என்று சாஸ்திரம் சொல்லவில்லை. ஆனால் தவிர்க்க முடியாத சூழ்நிலை வந்துவிட்டால், அதனுடன் தேவையற்ற மனப்போராட்டம் செய்யாமல் அதை ஏற்றுக்கொண்டு சரியான முறையில் எதிர்கொள்வதே ஞானியின் நிலை.

அடுத்து பகவான் “ஸுகேஷு விகதஸ்ப்ருஹஃ” என்று கூறுகின்றார். “ஸுகேஷு” என்றால் சுகமான, விரும்பத்தக்க சூழ்நிலைகளில். “விகதஸ்ப்ருஹஃ” என்றால் அதில் அளவுக்கு மீறிய விருப்பம் அல்லது ஏக்கம் இல்லாதவன். இதன் பொருள் சுகமான சூழ்நிலை வந்தால் ஞானி அதை அனுபவிக்க மாட்டான் என்பதல்ல. அவனுக்கு சுகம் வந்தாலும், “இந்தச் சூழ்நிலை இப்படியே நிரந்தரமாக இருக்க வேண்டும்; இது என்னைவிட்டு போகக்கூடாது” என்ற பற்றுதல் அவனிடம் உருவாகாது.

சாதாரண மனிதனுடைய வாழ்க்கையில் சுகமான அனுபவம் வந்தவுடன் அடுத்த கவலை ஆரம்பமாகிறது. “இது இப்படியே தொடர வேண்டும். இந்த நிலை மாறக்கூடாது. எனக்கு கிடைத்த இந்த வசதி போய்விடக்கூடாது” என்று மனம் எதிர்காலத்தைப் பற்றிக் கவலைப்படத் தொடங்குகிறது. சுகம் வந்ததும் சுகத்தை அனுபவிப்பதைவிட, அந்தச் சுகத்தைத் தக்க வைத்துக்கொள்ளும் போராட்டமே அதிகமாகிவிடுகிறது. ஞானியின் மனதில் இந்தப் பிடிப்பு இல்லை. அவனுக்குத் தெரியும்: எந்தச் சேர்க்கையும் பிரிவுக்கு உட்பட்டது; எந்தச் சூழ்நிலையும் நிரந்தரமானது அல்ல.

பணம் கிடைத்தால் மனிதனுக்கு ஆசை முடிந்துவிடும் என்று பொதுவாக நாம் நினைக்கலாம். ஆனால் பணம் வந்த பிறகு பணத்தின் மீது ஆசை குறைவதில்லை; மாறாக இன்னும் அதிகமாகலாம். பணம் இல்லாத ஒருவருக்கு பணத்தின் பயன்பாடு பற்றிய சில ஆசைகள் மட்டுமே இருக்கலாம். ஆனால் பணத்தை அனுபவித்தவருக்கு அது இன்னும் பல புதிய ஆசைகளையும் தேவைகளையும் உருவாக்கலாம். இதனால் வெளிப்புற சுகம் மனதின் ஆசையை முழுமையாகத் தீர்த்துவிடுவதில்லை. மாறாக, பற்றுதல் இருந்தால் அந்தச் சுகமே புதிய எதிர்பார்ப்புகளுக்குக் காரணமாகிறது.

அதனால் ஞானியின் நிலை சுகத்தையும் துக்கத்தையும் சமமாகப் பார்ப்பது என்று சுருக்கமாகச் சொல்லலாம். சுகமான சூழ்நிலை வந்தால் அதில் மயங்கிவிடமாட்டான்; துக்கமான சூழ்நிலை வந்தால் அதனால் கொந்தளித்துவிடமாட்டான். அவனுடைய வாழ்க்கையில் வெளிப்புற ஏற்றத்தாழ்வுகள் இருக்கலாம்; ஆனால் அவனுடைய உள்ளத்தில் அதற்கேற்ப ஏற்றத்தாழ்வு இருக்காது.

இதனால் ஒருவன் செல்வந்தராக இருப்பதால் அவன் அதிக ஞானி என்றும், ஏழையாக இருப்பதால் அவன் குறைந்த ஞானி என்றும் முடிவு செய்ய முடியாது. ஒருவருடைய பிராரப்தம் அவரை அரண்மனையில் வாழ வைக்கலாம்; இன்னொருவருடைய பிராரப்தம் அவரை எளிய வாழ்க்கையில் வாழ வைக்கலாம். ஜனகர் போன்ற அரசர்களும் ஞானிகளாக சாஸ்திரத்தில் கூறப்படுகிறார்கள். அவர்களுடைய செல்வம் அவர்களுடைய சுகத்தின் ஆதாரம் அல்ல. அவர்களுடைய சுகத்தின் ஆதாரம் அவர்களுடைய ஞானம். வெளியில் என்ன இருக்கிறது, என்ன இல்லை என்பது இரண்டாம் நிலை.

இவ்வாறு முதல் வரியில் பகவான் ஸ்திதப்ரஜ்ஞன் பிராரப்தத்தால் வருகின்ற சுக–துக்கங்களை எவ்வாறு சந்திக்கிறான் என்பதைச் சொன்னார். இப்போது இரண்டாவது வரியில் அவனுடைய மனத்தில் சம்சாரத்தை உருவாக்கும் மூன்று முக்கியமான காரணங்களிலிருந்து அவன் விடுபட்டிருப்பதைச் சொல்கிறார்: ராகம், பயம், குரோதம்.

“வீதராகபயக்ரோதஃ” — “ராகம், பயம், குரோதம் ஆகியவற்றிலிருந்து விடுபட்டவன்” என்று பொருள். “வீத” என்றால் விலகிய, விடுபட்ட. “ராகம்” என்றால் பற்று அல்லது ஒட்டிக்கொள்ளுதல். “பயம்” என்றால் இழப்பு அல்லது ஆபத்து பற்றிய அச்சம். “க்ரோதம்” என்றால் கோபம் அல்லது வெறுப்பு. இவை மூன்றும் மனிதனுடைய சம்சார வாழ்க்கையின் அடிப்படை வெளிப்பாடுகளாக இங்கு எடுத்துக்காட்டப்படுகின்றன.

ராகம் என்பது ஒரு பொருள், மனிதர் அல்லது சூழ்நிலையுடன் மனம் ஒட்டிக்கொள்வது. “இது எனக்கு வேண்டும்; இது என்னை விட்டுப் போகக்கூடாது” என்ற மனப்பற்றுதலே ராகம். முந்தைய ஸ்லோகத்தில் பகவான் “ஸர்வான் காமான் ப்ரஜஹாதி” என்று கூறிய ஆசைத் தியாகத்துடன் இதற்கு தொடர்பு உள்ளது. பந்தப்படுத்துகின்ற ஆசையின் மற்றொரு வெளிப்பாடுதான் ராகம். ஞானி தன்னை எந்தப் பொருளுடனும் அடிப்படையாக இணைத்துக்கொள்வதில்லை. ஆத்மா அசங்கமானது என்பதை அவன் அறிந்திருக்கிறான். அதனால் “நான் இதைச் சார்ந்தவன்; இது இல்லாமல் நான் முழுமையற்றவன்” என்ற மனநிலை அவனிடம் இல்லை.

இதன் பொருள் ஞானி யாரையும் அன்பு செய்யமாட்டான் என்று அல்ல. மாறாக, உலக வாழ்க்கையில் எல்லோருடனும் இயல்பாகப் பழகலாம். குடும்பத்தினருடனும் நண்பர்களுடனும் அன்பாகப் பேசலாம். சமூகத்தில் பொறுப்புடன் செயல்படலாம். ஆனால் மனத்தின் ஆழத்தில் “நீ இப்படித்தான் நடந்து கொள்ள வேண்டும்; அப்போதுதான் நான் சந்தோஷமாக இருப்பேன்” என்ற சார்பு இருக்காது. உண்மையான ஆன்மிக முன்னேற்றம் வெளியில் தெரியும் விதத்தில் விலகிச் செல்வதில் அல்ல; நெருக்கமாகப் பழகிக்கொண்டிருந்தாலும் உள்ளுக்குள் பற்றின்மையுடன் இருப்பதில் உள்ளது.

அடுத்து பயம். பயம் பெரும்பாலும் நாம் ஏதாவது ஒன்றைச் சார்ந்திருப்பதிலிருந்து வருகிறது. “இந்தப் பொருள் என்னைவிட்டு போய்விடுமோ? இந்த உறவு உடைந்துவிடுமோ? இந்தப் பதவி போய்விடுமோ? இந்தப் பணம் குறைந்துவிடுமோ? இந்த உடலுக்கு ஏதாவது ஆகிவிடுமோ?” என்று பயப்படுகிறோம். எந்தப் பகுதியில் நம்முடைய சார்பு அதிகமாக இருக்கிறதோ, அந்தப் பகுதியில் பயமும் அதிகமாக இருக்கிறது.

ஞானியின் பயமின்மைக்கு காரணம் அவன் எதையும் சார்ந்திருக்கவில்லை என்பதுதான். முந்தைய ஸ்லோகத்தில் கூறப்பட்ட “ஆத்மன்யேவ ஆத்மனா துஷ்டஃ” — தன்னிடத்திலேயே தன்னால் திருப்தியாக இருப்பது — இங்கு மீண்டும் தொடர்புபடுத்திப் பார்க்க வேண்டும். தன்னுடைய நிறைவுக்காக வெளிப்புற உலகத்தைச் சார்ந்திராதவன், வெளிப்புறப் பொருள் போய்விட்டால் தானே போய்விட்டது போல உணரமாட்டான். அதனால் அவனுடைய மனத்தில் அடிப்படையான பயம் குறைகிறது.

மூன்றாவது க்ரோதம், அதாவது கோபம் அல்லது வெறுப்பு. கோபம் எப்போது வருகிறது? நம்முடைய எதிர்பார்ப்பு நிறைவேறாதபோது. “நான் எதிர்பார்த்தபடி இவர் நடக்கவில்லை; நான் நினைத்தபடி இந்தச் சூழ்நிலை அமையவில்லை” என்ற இடத்தில் குரோதம் உருவாகிறது. நாம் யாரிடமிருந்து அதிகமாக எதிர்பார்க்கிறோமோ, அவர்களிடம்தான் அதிகமாகக் கோபப்படுகிறோம். எதிர்பார்ப்பு இல்லாத இடத்தில் கோபத்திற்கான அடிப்படையும் குறைகிறது.

இதனால் ராகம், பயம், குரோதம் ஆகிய மூன்றும் ஒன்றோடு ஒன்று தொடர்புடையவை. எதையாவது மிகவும் பற்றிக்கொண்டால் அதை இழந்துவிடுவோமோ என்ற பயம் வரும். அதை இழக்கச் செய்யும் எதையாவது எதிர்கொண்டால் கோபம் வரும். ஆகவே ராகத்தின் பின்னால் பயமும், பயத்தின் பின்னால் கோபமும் உருவாகக்கூடிய ஒரு மனச் சங்கிலி இருக்கிறது. ஞானி இந்த அடிப்படையான பற்றுதலிலிருந்து விடுபட்டிருப்பதால், ராகம்–பயம்–குரோதம் ஆகியவற்றின் அடிமையாக இருப்பதில்லை.

இறுதியாக பகவான் “ஸ்திததீர்முனிருச்யதே” என்று கூறுகின்றார். “ஸ்திததீ” என்றால் நிலைபெற்ற புத்தியை உடையவன். “முனி” என்றால் மனனம் செய்பவன், ஆழ்ந்த விசாரணையில் நிலைபெற்றவன். இவ்வாறு சுக–துக்கங்களில் மனம் கொந்தளிக்காமல், சுகத்தில் அளவுக்கு மீறிய ஏக்கம் இல்லாமல், ராகம், பயம், குரோதம் ஆகியவற்றிலிருந்து விடுபட்டு, ஆத்மஞானத்தில் உறுதியான புத்தியுடன் இருப்பவனே ஸ்திததீ என்றும் முனி என்றும் அழைக்கப்படுகிறான்.

இந்த ஸ்லோகம் நமக்கு ஒரு மிக முக்கியமான சுயபரிசோதனை அளவுகோலையும் கொடுக்கிறது. “எனக்கு எவ்வளவு ஞானம் வந்திருக்கிறது?” என்று நம்மால் நம்மையே கேட்கும்போது, வெறுமனே எத்தனை நூல்களைப் படித்தோம், எத்தனை ஸ்லோகங்களை மனப்பாடம் செய்தோம் என்பதைக் கொண்டு அளக்க வேண்டியதில்லை. கஷ்டமான சூழ்நிலை வந்தபோது என்னுடைய மனம் எவ்வளவு கொந்தளிக்கிறது? சுகமான சூழ்நிலை வந்தபோது அது தொடர்ந்து இருக்க வேண்டும் என்று நான் எவ்வளவு பற்றிக்கொள்கிறேன்? எதை இழப்போமோ என்று எனக்கு அதிகமான பயம் இருக்கிறதோ, அந்த இடத்தில் நான் எவ்வளவு சார்ந்திருக்கிறேன்? என்னுடைய எதிர்பார்ப்பு நிறைவேறாதபோது எவ்வளவு கோபம் வருகிறது? இவை அனைத்தும் நம்முடைய மனப்பக்குவத்தை அறிய உதவும் அளவுகோல்கள்.

எனவே இந்த ஸ்லோகம் ஞானி வாழ்க்கையில் எந்தச் சூழ்நிலையையும் சந்திக்க மாட்டான் என்று சொல்லவில்லை. மாறாக, சூழ்நிலைகள் மாறினாலும் அவனுடைய உள்ளார்ந்த நிலை மாறாது என்று கூறுகிறது. பிராரப்தம் சுகத்தையும் துக்கத்தையும் கொண்டு வரலாம். ஆனால் அந்தச் சூழ்நிலைக்கு நாம் கொடுக்கும் மனப்பாங்கு நம்முடைய கையில் இருக்கிறது. ஞானியின் ஞானம் அவனை அந்தச் சூழ்நிலைகளின் அடிமையாகாமல் காப்பாற்றுகிறது.

சுருக்கமாகச் சொன்னால், “துக்கேஷ்வனுத்விக்நமனாஃ” என்பது துக்கமான சூழ்நிலையில் மனம் கொந்தளிக்காத நிலை; “ஸுகேஷு விகதஸ்ப்ருஹஃ” என்பது சுகமான சூழ்நிலையில் பற்றிக் கொண்டு அது நிரந்தரமாக இருக்க வேண்டும் என்று ஏங்காத நிலை; “வீதராகபயக்ரோதஃ” என்பது பற்று, பயம், கோபம் ஆகியவற்றிலிருந்து விடுதலை; “ஸ்திததீர்முனிருச்யதே” என்பது இவ்வாறு நிலைபெற்ற புத்தியுடன் ஆத்மஞானத்தில் உறுதியாக இருப்பவனே ஸ்திததீயான முனி என்று கூறப்படுகிறான் என்பதாகும்.

இந்த நிலையில் நாம் இந்த ஸ்லோகத்தை நம்முடைய வாழ்க்கைக்கான ஒரு நடைமுறைப் பரிசோதனையாக எடுத்துக்கொள்ளலாம்: கஷ்டம் வந்தால் நான் கொந்தளிக்கிறேனா? சுகம் வந்தால் அதில் ஒட்டிக்கொள்கிறேனா? எதை இழப்போமோ என்ற பயம் என்னிடம் இருக்கிறது? யாருடைய செயலால் நான் கோபப்படுகிறேன்? நான் எதைச் சார்ந்து இருக்கிறேனோ, அதுவே எனக்கு பயத்தையும் பற்றையும் உருவாக்குகிறதா? இந்தக் கேள்விகளுக்கு நேர்மையாக விடை காண்பதே இந்த ஸ்லோகத்தை வாழ்க்கையில் நடைமுறைப்படுத்துவதற்கான முதல் படியாகும். பகவான் இங்கு ஞானியின் வெளிப்புற வாழ்க்கை முறையை அளவிடவில்லை; அவனுடைய மனம் சுக–துக்கங்களின் நடுவில் எவ்வாறு நிலைத்திருக்கிறது என்பதையே ஞானத்தின் அடையாளமாகக் காட்டுகின்றார்.