नहि देवो न मर्त्यो महस्तव क्रतुं परः ।
मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ २ ॥

നഹി ദേവോ ന മർത്യോ മഹസ്തവ ക്രതും പരഃ ।
മരുദ്ഭിരഗ്ന ആ ഗഹി ॥ 2 ॥

പദാർത്ഥം:

नहि (നഹി): ഇല്ല, ഒരിക്കലുമില്ല, നിശ്ചയമായും ഇല്ല. ഈ പദം ഉറച്ച നിഷേധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ പറയുന്ന ഉന്നതമായ നിലയെ എളുപ്പത്തിൽ ആർക്കും മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നത് ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

देवः (ദേവഃ): ദേവൻ, പ്രകാശമുള്ളവൻ, ഉന്നതഗുണമുള്ളവൻ. വേദങ്ങളിൽ “ദേവ” എന്നത് പ്രകാശം, ജ്ഞാനം, ഉന്നതഗുണങ്ങൾ എന്നിവയുള്ളവരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഉന്നതമായ നിലയിലെത്തിയവരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

न (ന): ഇല്ല, അല്ല. അടുത്തുവരുന്ന ആശയത്തെ നിഷേധിച്ച് ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ആർക്കും സമനാകാൻ കഴിയില്ല എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

मर्त्यः (മർത്യഃ): മനുഷ്യൻ, മരണത്തിന് വിധേയനായവൻ, സാധാരണ ജീവി. സാധാരണ മനുഷ്യരെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ആത്മീയ അഭ്യാസമില്ലാത്ത സാധാരണ ജീവിതം നയിക്കുന്നവരുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ഉന്നതനായ സാധകൻ പ്രത്യേകമായ നില കൈവരിക്കുന്നു.

महः (മഹഃ): മഹിമ, പ്രകാശം, തേജസ്, മഹത്വം. ശരീരപ്രകാശം മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശം, സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രകാശം, ആത്മീയ പ്രഭ എന്നിവയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യജ്ഞജീവിതവും നിയമാനുഷ്ഠാനവും വഴി രൂപപ്പെടുന്ന ആന്തരിക തേജസ്സാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

तव (തവ): നിന്റെ, നിനക്കുള്ള. ഇവിടെ യജ്ഞം, ജ്ഞാനം, പ്രാണസാധന എന്നിവയിൽ സ്ഥിരത പുലർത്തുന്ന പുരോഗമനശീലമുള്ള സാധകനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

क्रतुम् (ക്രതും): ജ്ഞാനം, പ്രജ്ഞ, ദൃഢമായ ചിന്ത, പ്രവർത്തനശേഷിയുള്ള ബുദ്ധി. വെറും വിവരജ്ഞാനമല്ല; ശരിയായ തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവ്, ആഴത്തിലുള്ള വിവേചനബുദ്ധി, ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള മനോബലം എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

परः (പരഃ): ഉന്നതനായവൻ, മറികടക്കുന്നവൻ, ശ്രേഷ്ഠനായവൻ. അത്തരം സാധകന്റെ പ്രകാശത്തെയും ജ്ഞാനത്തെയും ആർക്കും മറികടക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ഈ പദം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു.

मरुद्भिः (മരുദ്ഭിഃ): പ്രാണശക്തികളാൽ, ജീവശക്തികളോടെ, മരുത് ശക്തികളോടെ. ജീവശക്തികളെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്ന പ്രാണസാധനയുടെ ആവശ്യകതയെ ഈ പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മനോനിയന്ത്രണത്തിനും ആത്മീയ പുരോഗതിക്കും ഇത് അടിസ്ഥാനമാകുന്നു.

अग्ने (അഗ്നേ): അഗ്നിയേ, പ്രകാശമുള്ളവനേ, പുരോഗമനശീലമുള്ള ജീവിയേ. ഇവിടെ അഗ്നി പ്രകാശം, ജാഗ്രത, പുരോഗതി, ആത്മീയ ഉണർവ് എന്നിവയുടെ പ്രതീകമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഉയർച്ച ആഗ്രഹിക്കുന്ന സാധകനെ ഈശ്വരൻ ഇങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു.

आ (ആ): ഇവിടെ, സമീപത്തേക്ക്, ലക്ഷ്യമാക്കി. പരമപദാർത്ഥത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് വരിക, ഈശ്വരബോധത്തിലേക്ക് മുന്നേറുക എന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

गहि (ഗഹി): വരിക, സമീപിക്കുക, എത്തുക. പ്രാണസാധനയിലൂടെയും ആത്മീയനിയമനത്തിലൂടെയും ഈശ്വരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി മുന്നേറാനുള്ള ആഹ്വാനമാണിത്.

വ്യാഖ്യാനം:

ഈ മന്ത്രം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം എവിടെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത് എന്ന് വളരെ ആഴത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ ഭൂരിഭാഗം ആളുകളും സമ്പത്ത്, പദവി, അധികാരം, പ്രശസ്തി എന്നിവയെയാണ് ഉയർച്ചയുടെ അടയാളങ്ങളായി കരുതുന്നത്. എന്നാൽ വേദം യഥാർത്ഥ ഉയർച്ച ബാഹ്യമായ നേട്ടങ്ങളിലല്ല; മറിച്ച് യജ്ഞമയമായ ജീവിതം, തുടർച്ചയായ ജ്ഞാനവികസനം, പ്രാണസാധന എന്നിവയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ആന്തരിക പ്രകാശം, തേജസ്, പ്രജ്ഞ എന്നിവയിലാണ് എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

മന്ത്രത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗമായ “नहि देवो न मर्त्यो महस्तव क्रतुं परः (നഹി ദേവോ ന മർത്യോ മഹസ്തവ ക്രതും പരഃ)” യജ്ഞം, ജ്ഞാനം, ആത്മീയനിയമനം എന്നിവയിൽ സ്ഥിരത പുലർത്തുന്ന മനുഷ്യന്റെ തേജസ്സിനെയും ജ്ഞാനത്തെയും ദേവന്മാർക്കും സാധാരണ മനുഷ്യർക്കും മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ “देवः (ദേവഃ)” എന്നത് ഉന്നതഗുണങ്ങളും പ്രകാശമുള്ള സ്വഭാവങ്ങളും നേടിയവരെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; “मर्त्यः (മർത്യഃ)” സാധാരണ മനുഷ്യരെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് ഉന്നതമായ ജീവിതരീതി പിന്തുടരുന്ന മനുഷ്യൻ നേടുന്ന ആന്തരിക മഹിമ അത്യന്തം പ്രത്യേകമാണെന്നാണ് ഈ മന്ത്രം പറയുന്നത്.

ഈ മന്ത്രം പ്രത്യേകമായി യജ്ഞജീവിതത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഊന്നിപ്പറയുന്നു. യജ്ഞം വെറും വേள்வിച്ചടങ്ങല്ല; മറിച്ച് നിസ്വാർത്ഥ സേവനം, ത്യാഗം, പങ്കിടൽ, മറ്റുള്ളവരുടെ നന്മയ്ക്കായി ജീവിക്കൽ എന്നിവയടങ്ങിയ ജീവിതമാണ്. മനുഷ്യൻ ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലും സ്വാർത്ഥപ്രവണതയിലും മുഴുകുമ്പോൾ അവന്റെ ശക്തിയും തേജസ്സും കുറയുന്നു. വേദങ്ങൾ പറയുന്നതുപോലെ, അതിരില്ലാത്ത ഭോഗാസക്തി മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക പ്രകാശത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ യജ്ഞമയമായ ജീവിതം അവനെ സ്വാർത്ഥതയിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി മറ്റുള്ളവർക്കായി ജീവിക്കുന്ന ഉന്നതമായ മനോഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അവന്റെ സ്വഭാവവും ആന്തരിക ശക്തിയും ആത്മീയ പ്രകാശവും വർധിക്കുന്നു.

അടുത്തതായി, “क्रतु (ക്രതു)” എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രജ്ഞയുടെയും ഉന്നതജ്ഞാനത്തിന്റെയും ആവശ്യകത ഈ മന്ത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ജ്ഞാനം വെറും വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് സത്യവും അസത്യവും വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ്, ശരിയായ തീരുമാനം എടുക്കാനുള്ള ശക്തി, ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് മുന്നേറാനുള്ള മനോബലം എന്നിവയുടെ ഏകീകരണമാണ്. തുടർച്ചയായ സ്വാധ്യായം, ചിന്തനം, വേദജ്ഞാനപരിശീലനം എന്നിവയിലൂടെ ഈ ജ്ഞാനം വളരുന്നു. ജ്ഞാനം വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന് വ്യക്തമായ ദിശയും ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യവും ലഭിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള പ്രജ്ഞ നേടിയവൻ തന്നെയും മറ്റുള്ളവരെയും നയിക്കാൻ കഴിയുന്ന പ്രകാശമുള്ള മനുഷ്യനായി മാറുന്നു.

ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ അവസാന ഭാഗമായ “मरुद्भिरग्न आ गहि (മരുദ്ഭിരഗ്ന ആ ഗഹി)” പ്രാണസാധനയുടെ അനിവാര്യത വ്യക്തമാക്കുന്നു. “मरुत् (മരുത്)” ജീവശക്തികളെയും പ്രാണശക്തികളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശ്വാസനിയന്ത്രണം, മനോനിയന്ത്രണം, ധ്യാനം, പ്രാണായാമം തുടങ്ങിയ അഭ്യാസങ്ങൾ മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലതകളെ ശമിപ്പിക്കുന്നു. മനസ്സ് ശാന്തമാകുമ്പോൾ സ്വാർത്ഥമായ ഭോഗവൃത്തി കുറയുന്നു; അതിനു പകരം യജ്ഞജീവിതത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും ജ്ഞാനവികസനത്തിനുള്ള താൽപര്യവും രൂപപ്പെടുന്നു. മനസ്സ് ശുദ്ധമാകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മീയ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ ആന്തരിക പരിവർത്തനമാണ് അവനെ ഈശ്വരാനുഗ്രഹത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നത്.

ഈ മന്ത്രം മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ മൂന്ന് പ്രധാന തൂണുകളെ നമുക്ക് കാണിച്ചുതരുന്നു: “യജ്ഞമയമായ നിസ്വാർത്ഥജീവിതം, തുടർച്ചയായ ജ്ഞാനപരിശീലനം, പ്രാണമനോനിയന്ത്രണം.” ഇവ മൂന്നും ഒന്നിച്ചുചേരുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം ബാഹ്യവിജയങ്ങളെ മറികടന്ന് ആന്തരികവും ആത്മീയവുമായ മഹത്വം കൈവരിക്കുന്നു. അവൻ നേടുന്ന തേജസ്, ജ്ഞാനം, നിയമനം, ആത്മീയപ്രകാശം എന്നിവ അവനെ സാധാരണ മനുഷ്യരിൽ നിന്നും ഉയർന്ന നിലയിലുള്ളവരിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തനാക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഈ മന്ത്രം മനുഷ്യൻ സ്വാർത്ഥമായ ഭോഗവൃത്തിയെ ജയിച്ച്, നിസ്വാർത്ഥ സേവനജീവിതം സ്വീകരിച്ച്, ജ്ഞാനം തുടർച്ചയായി വികസിപ്പിച്ച്, പ്രാണസാധനയിലൂടെ മനസ്സിനെ ക്രമപ്പെടുത്തണം എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നവൻ ഈശ്വരാനുഗ്രഹത്താൽ അപൂർവമായ തേജസ്സും ആഴത്തിലുള്ള പ്രജ്ഞയും നേടി, തന്നെയും സമൂഹത്തെയും ഉയർത്തുന്ന പ്രകാശമുള്ള ആത്മീയ മനുഷ്യനായി നിലകൊള്ളും എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ ആഴമേറിയതും പൂർണ്ണവുമായ സന്ദേശം.

ഉപസംഹാരം:

ഈ മന്ത്രം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം ബാഹ്യസമ്പത്ത്, പ്രശസ്തി, അധികാരം എന്നിവയിലല്ല; മറിച്ച് യജ്ഞമയമായ നിസ്വാർത്ഥജീവിതം, തുടർച്ചയായ ജ്ഞാനവികസനം, പ്രാണസാധന എന്നിവയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ആന്തരിക തേജസ്, പ്രജ്ഞ, ആത്മീയ ഉയർച്ച എന്നിവയിലാണ് എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ത്യാഗത്തോടും സേവനത്തോടും ധർമ്മബോധത്തോടും ജീവിക്കുന്ന ജീവിതം മനുഷ്യനെ ഭോഗവൃത്തിയിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുകയും അവന്റെ ശക്തിയും ശീലവും സ്വഭാവവും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ സ്വാധ്യായവും ജ്ഞാനാന്വേഷണവും മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെ വ്യക്തതയുള്ളതാക്കുകയും ഉന്നതമായ ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് മുന്നേറാനുള്ള കഴിവ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

കൂടാതെ, പ്രാണസാധനയും മനോനിയന്ത്രണവും വഴി മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലതകൾ ശമിക്കുകയും സ്വാർത്ഥമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ കുറയുകയും ജീവിതം യജ്ഞമയവും ജ്ഞാനമയവുമായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. മനസ്സ് ശുദ്ധമാകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മീയ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഈശ്വരാനുഗ്രഹത്തിന്റെ സാമീപ്യം അനുഭവിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി അവന്റെ ആന്തരിക പ്രകാശവും ജ്ഞാനവും ആത്മീയ തേജസ്സും വർധിക്കുകയും സാധാരണ മനുഷ്യർക്കും ഉയർന്നവർക്കും പോലും എളുപ്പത്തിൽ താരതമ്യം ചെയ്യാനാകാത്ത ഉന്നതനില കൈവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതിനാൽ ഈ മന്ത്രം മനുഷ്യൻ നിസ്വാർത്ഥ സേവനം, ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, പ്രാണമനോനിയന്ത്രണം എന്നിവ ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ജീവിക്കണമെന്നും അവയിലൂടെ ഭോഗവൃത്തിയെ ജയിച്ച് ആന്തരികശുദ്ധിയും ആത്മീയമഹത്വവും നേടണമെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നവൻ അപൂർവമായ തേജസ്, ആഴത്തിലുള്ള ജ്ഞാനം, ഉന്നതമായ സ്വഭാവം, ഈശ്വരബോധം എന്നിവ നേടി തന്നെയും സമൂഹത്തെയും ഉയർത്തുന്ന പ്രകാശമുള്ള മനുഷ്യനായി നിലകൊള്ളും എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ ആഴമേറിയതും പൂർണ്ണവുമായ സന്ദേശം.