सख्ये त इन्द्र वाजिनो मा भेम शवसस्पते ।
त्वामभि प्र णोनुमो जेतारमपराजितम् ॥ २ ॥

സഖ്യേ ത ഇന്ദ്ര വാജിനോ മാ ഭേമ ശവസസ്പതേ ।
ത്വാമഭി പ്ര ണോനുമോ ജേതാരമപരാജിതം ॥ 2 ॥

പദാർത്ഥം:

सख्ये (സഖ്യേ) സൗഹൃദത്തിൽ, സ്നേഹത്തിൽ, ചങ്ങാതിത്തത്തിൽ. ഈ പദം ഈശ്വരനുമായി മനുഷ്യനുള്ള അടുത്ത ബന്ധത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ വെറും അകലെയിരിക്കുന്ന ഭരണാധികാരിയല്ല; യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തായി ജീവികളോടൊപ്പം ചേർന്ന് നിലകൊള്ളുന്നവനാണ്. ഒരു സാധാരണ സുഹൃത്തിന്റെ പിന്തുണകൊണ്ട് പോലും മനുഷ്യന്റെ ധൈര്യം വർധിക്കുന്നു; അങ്ങനെയെങ്കിൽ ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യന് ഭയമോ ദൗർബല്യമോ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ദൈവസൗഹൃദം മനുഷ്യന് അന്തർബലവും വിശ്വാസവും നൽകുന്നു.

ते (ത) നിന്റെ, അങ്ങയുടെ. ഈ പദം ഈശ്വരനെ നേരിട്ട് സമീപിക്കുന്ന ഭക്തിഭാവത്തെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഈശ്വരനെ ദൂരെയുള്ള ഒരു ശക്തിയായി കാണാതെ, തനിക്കുള്ള കരുണാമയനായ സംരക്ഷകനായി അനുഭവിക്കണം എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അന്തർലീനമായ ആശയം.

इन्द्र (ഇന്ദ്ര) ശക്തികളുടെ അധിപതി; പരമ ഐശ്വര്യമുള്ള ഈശ്വരൻ. ഇവിടെ ‘इन्द्र’ (ഇന്ദ്ര) എന്നത് സകല ശക്തികളുടെയും മൂലമായ പരമതത്ത്വത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ജീവികളുടെ പരിശ്രമങ്ങൾക്ക് ശക്തി നൽകി വിജയത്തിന് യോഗ്യരാക്കുന്ന ശക്തി ഈശ്വരനിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. അവന്റെ അനുഗ്രഹം മനുഷ്യന്റെ ശക്തിയെ പലമടങ്ങ് ഉയർത്തുന്നു.

वाजिनः (വാജിനഃ) അന്നങ്ങളുടെ അധിപതി; ശക്തിയുടെയും സമ്പത്തിന്റെയും ഉടമ. ‘वाज’ (വാജ) എന്നത് ആഹാരം, ബലം, സമൃദ്ധി എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിനും ശക്തിക്കും ആവശ്യമായ എല്ലാം ഈശ്വരനിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ശരീരത്തിന് അന്നം, മനസ്സിന് ദൃഢത, ജീവിതത്തിന് സമൃദ്ധി ഇവയെല്ലാം ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ വരങ്ങളാണ്.

मा (മാ) വേണ്ട; ഉണ്ടാകരുത്. ഈ പദത്തിൽ ഒരു പ്രാർത്ഥനയുടെ ഭാവമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ തന്നെ ഭയത്തിൽ നിന്നും ദൗർബല്യത്തിൽ നിന്നും സംരക്ഷിക്കണമെന്നാവശ്യപ്പെട്ട് ഈശ്വരനെ സമീപിക്കുന്നു. ഇത് ആത്മവിശ്വാസമില്ലായ്മയല്ല; മറിച്ച് ഈശ്വരന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വിനയപൂർണ്ണമായ മനോഭാവമാണ്.

भेम (ഭേമ) നാം ഭയപ്പെടുന്നു, നാം ഭയപ്പെടാതിരിക്കട്ടെ. ഇവിടെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ സ്വാഭാവികമായ ഭയബോധമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ശത്രുക്കൾ, കുറവുകൾ, പരാജയങ്ങൾ, ഭാവി എന്നിവ മനുഷ്യനെ ഭയപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ ഈശ്വരസൗഹൃദത്തിൽ കഴിയുന്നവനിൽ ഭയം നിലനിൽക്കുകയില്ല എന്നതാണ് ഈ പദത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സന്ദേശം.

शवसस्पते (ശവസസ്പതേ) ശക്തിയുടെ അധിപതി; ബലത്തിന്റെ നാഥൻ. ഈ പദം ഈശ്വരനെ സകല ശക്തികളുടെയും നാഥനായി കാണിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമം പ്രധാനമാണെങ്കിലും, അതിന് പ്രവർത്തിക്കാൻ ആവശ്യമായ ജീവശക്തി ഈശ്വരാനുഗ്രഹത്തിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ഈശ്വരൻ ശക്തിയുടെ ഉറവിടമായതിനാൽ, അവന്റെ ശരണിൽ കഴിയുന്നവൻ ദുർബലനാകുകയില്ല.

त्वाम् (ത്വാം) അങ്ങയെ, അങ്ങയെ തന്നെ. ഈ പദം ഭക്തന്റെ ശ്രദ്ധയും ലക്ഷ്യവും പൂർണ്ണമായി ഈശ്വരനിലേക്കാണ് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ലോകത്തിൽ പല ആശ്രയങ്ങൾ ഉണ്ടായാലും, അന്തിമമായ വിശ്വാസവും ആശ്രയവും ഈശ്വരനിൽ തന്നെയായിരിക്കണം എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ആശയം.

अभि (അഭി) ലക്ഷ്യമാക്കി, അഭിമുഖമായി, സമീപിച്ച്. ഈ പദം ഈശ്വരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി സമീപിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അന്തർഭാവം രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും ദിവസമുഴുവൻ ഈശ്വരനെ സ്മരിച്ച് സ്തുതിക്കുന്ന മനോഭാവമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും മാത്രമല്ല, മുഴുവൻ ജീവിതവും ദൈവസ്മരണയായിരിക്കണം എന്നതാണ് ഇതിന്റെ സന്ദേശം.

प्र (പ്ര) കൂടുതലായി, വിശേഷമായി, ഉന്നതമായി. ഈ പദം സാധാരണമായ പ്രശംസയല്ലാതെ, ഹൃദയപൂർവ്വവും ഉന്നതവുമായ സ്തുതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭക്തിയുടെ ആഴവും സത്യസന്ധതയും നിറഞ്ഞ സ്തുതിയാണ് ഈശ്വരനുള്ള യഥാർത്ഥ ആരാധന.

णोनुमः (ണോനുമഃ) നാം സ്തുതിക്കുന്നു, നാം പുകഴ്ത്തുന്നു. ഇത് ഭക്തന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരനെ സ്തുതിക്കുന്നത് വെറും വാക്കുകളുടെ പ്രവർത്തിയല്ല; കൃതജ്ഞതയും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞ ജീവിതരീതിയാണ്. മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയും വാക്കും പ്രവൃത്തിയും എല്ലാം ഈശ്വരസ്തുതിയായി മാറണം എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം.

जेतारम् (ജേതാരം) വിജയം നൽകുന്നവൻ; ജയിപ്പിക്കുന്നവൻ. ഈ പദം ഈശ്വരനെ വിജയത്തിന്റെ ആധാരമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പരിശ്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ വിജയത്തെ പൂർണ്ണമാക്കുന്ന അനുഗ്രഹം ഈശ്വരനിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. ദൈനംദിനജീവിതത്തിലും കടമകളിലും ധർമ്മത്തിലും മനുഷ്യനെ വിജയപഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത് ഈശ്വരനാണ്.

अपराजितम् (അപരാജിതം) ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്തവൻ; അജേയൻ. ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ പരമമായ ആശയം ഈ പദത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടുന്നവനല്ല. അവന്റെ ശക്തി എപ്പോഴും വിജയപൂർണ്ണമാണ്. അവന്റെ ശരണിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ബാഹ്യമായ വെല്ലുവിളികളെ നേരിട്ടാലും, അന്തർലീനമായി പരാജയപ്പെടുകയില്ല. കാരണം അവന്റെ വിശ്വാസം അജേയമായ ഈശ്വരശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

വ്യാഖ്യാനം:

ഈ മന്ത്രം ഈശ്വരനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള സൗഹൃദബന്ധത്തെയും, ആ ദൈവസൗഹൃദത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ധൈര്യം, സംരക്ഷണം, വിജയം എന്നിവയുടെ മഹത്വത്തെയും വിശദീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ജീവിതത്തിൽ പലവിധ ഭയങ്ങളെയും കുറവുകളെയും നേരിടുന്നു. എന്നാൽ അവയെ ജയിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ ശക്തി ബാഹ്യമായ ആശ്രയങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല; സകല ശക്തികളുടെയും ഉറവിടമായ ഈശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹത്തിലും സൗഹൃദത്തിലുമാണ് എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നത്. “സഖ്യേ” എന്ന പദത്തിലൂടെ, ഈശ്വരൻ അകലെയിരിക്കുന്ന ഒരു ഭരണാധികാരിയല്ല; ജീവന്റെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തും അന്തരംഗത്തിലെ തുണയുമായി നിലകൊള്ളുന്നവനാണെന്ന് മന്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു സാധാരണ സുഹൃത്തിന്റെ പിന്തുണകൊണ്ട് പോലും മനുഷ്യന്റെ ധൈര്യം വർധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ അന്തർബലം എണ്ണമറ്റ അളവിൽ ഉയരുന്നു.

“इन्द्र” (ഇന്ദ്ര), “शवसस्पते” (ശവസസ്പതേ) എന്നീ പദങ്ങൾ ഈശ്വരൻ സകല ശക്തികളുടെയും നാഥനും ശക്തികളുടെ ഉറവിടവുമാണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പരിശ്രമങ്ങൾ അനിവാര്യമായിരുന്നാലും, അവയ്ക്ക് ജീവൻ നൽകുന്ന ശക്തിയും പ്രവർത്തനശേഷിയും ദൈവാനുഗ്രഹത്തിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്. “वाजिनः” (വാജിനഃ) എന്ന പദം ആഹാരം, സമൃദ്ധി, ശക്തി എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം ഈശ്വരനാണ് ആധാരം എന്ന് കാണിക്കുന്നു. ശരീരത്തിന് അന്നം, മനസ്സിന് ദൃഢത, ജീവിതത്തിന് സമൃദ്ധി ഇവയെല്ലാം ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇത്തരത്തിലുള്ള ശക്തിയുടെ നാഥനായ ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യനിൽ “मा भेम” “നാം ഭയപ്പെടേണ്ട” എന്ന ധൈര്യപൂർണ്ണമായ അവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു. അവിടെ ശത്രുവിന്റെ ഭയമോ, ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ ആശങ്കയോ, ഏകാന്തതയുടെ വേദനയോ നിലനിൽക്കുകയില്ല.

മന്ത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഭാഗമായ “त्वामभि प्र णोनुमः” (ത്വാമഭി പ്ര ണോനുമഃ) ഭക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഈശ്വരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, സ്നേഹവും കൃതജ്ഞതയും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ അവനെ സ്തുതിക്കണം. ഇവിടെ “अभि” (അഭി) ഈശ്വരനെ അഭിമുഖീകരിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകുന്ന അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; “प्र” (പ്ര) വിശിഷ്ടവും ആഴമുള്ളതുമായ സ്തുതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; “णोनुमः” (ണോനുമഃ) ഭക്തന്റെ പ്രവർത്തിയായ ഈശ്വരസ്തുതിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്തുതി വെറും അധരങ്ങളിൽ ഉച്ചരിക്കുന്ന വാക്കുകളായി നിൽക്കാതെ, ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രവാഹവും ദൈവസ്മരണയായി മാറുന്ന അവസ്ഥയാണ്. രാവിലെ ദിവസം ആരംഭിക്കുമ്പോഴും, വൈകുന്നേരം ദിവസം അവസാനിപ്പിക്കുമ്പോഴും, അതിനിടയിൽ നടക്കുന്ന എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ഈശ്വരനെ സ്മരിച്ച് ജീവിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ഭക്തി എന്ന് മന്ത്രം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു.

“जेतारम्” (ജേതാരം), “अपराजितम्” (അപരാജിതം) എന്നീ പദങ്ങൾ മന്ത്രത്തിന്റെ പരമമായ ഉപദേശം പ്രകടമാക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രവർത്തിക്കുകയും പരിശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ വിജയത്തെ പൂർണ്ണമാക്കുന്ന അനുഗ്രഹം ഈശ്വരനിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. ദൈനംദിനജീവിതം, ധർമ്മപ്രവർത്തനങ്ങൾ, ലോകകാര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലെല്ലാം വിജയത്തിന്റെ ആധാരം ദൈവാനുഗ്രഹമാണ്. ഈശ്വരൻ “अपराजितम्” (അപരാജിതം) ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തവനാണ്. അവന്റെ ശക്തി എപ്പോഴും വിജയമുള്ളതാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ ശരണിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ബാഹ്യമായ പരാജയങ്ങളെ നേരിട്ടാലും, അന്തർലീനമായി തകർന്നുപോകുകയില്ല; കാരണം അവന്റെ വിശ്വാസം അജേയമായ ദൈവശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവന്റെ പരിശ്രമങ്ങളും നേട്ടങ്ങളും ഈശ്വരന്റെ മഹിമയുടെ പ്രകടനങ്ങളായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ ഈ മന്ത്രം പൂർണ്ണമായി വ്യക്തമാക്കുന്നത് ഇതാണ്: ഈശ്വരൻ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തും, സകല ശക്തിയുടെയും സമൃദ്ധിയുടെയും ഉറവിടവും, ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്ത വിജയത്തിന്റെ നാഥനുമാണ്. അവന്റെ സൗഹൃദത്തിലും ശരണിലും ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യന് ഭയമില്ലാതെ ധൈര്യത്തോടെ ജീവിക്കാൻ കഴിയും. ജീവിതം മുഴുവൻ ഈശ്വരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി സ്നേഹത്തോടെ സ്തുതിക്കുകയും, എല്ലാ വിജയങ്ങളെയും ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ആത്മീയ വിജയജീവിതം എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രം നൽകുന്ന ആഴത്തിലുള്ള വേദോപദേശം.

ഉപസംഹാരം:

ഈ മന്ത്രം ഈശ്വരൻ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തും, സകല ശക്തി, അന്നം, സമൃദ്ധി എന്നിവയുടെ ഉറവിടമായ പരമതത്ത്വവുമാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഈശ്വരന്റെ സൗഹൃദവും അനുഗ്രഹവും മനുഷ്യന്റെ അന്തർബലവും ആത്മവിശ്വാസവും പലമടങ്ങ് ഉയർത്തി ഭയവും ദൗർബല്യവും നീക്കുന്നു. അതിനാൽ ദൈവസൗഹൃദത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ശത്രുവിനെയോ കുറവിനെയോ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്തെയോ കുറിച്ച് ആശങ്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. കൂടാതെ മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതം മുഴുവൻ ഈശ്വരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും കൃതജ്ഞതയും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞ സ്തുതിയാൽ നിറയ്ക്കണം; അത്തരത്തിലുള്ള ദൈവസ്മരണയുള്ള ജീവിതം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ആരാധനയായി മാറുന്നത്. എല്ലാ ശക്തികളും വിജയങ്ങളും ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളായതിനാൽ, ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്ത അപരാജിതനായ ഈശ്വരന്റെ ശരണിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ബാഹ്യമായ വെല്ലുവിളികളെ നേരിട്ടാലും അന്തർലീനമായ പരാജയം അറിയുകയില്ല; മറിച്ച് ധൈര്യത്തോടും വിശ്വാസത്തോടും ധർമ്മമാർഗ്ഗത്തോടും കൂടിയ വിജയജീവിതം നേടും എന്നതാണ് ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സാരം.